Một dự án năng lượng tại miền núi không chỉ tạo ra điện. Khi được kết nối với địa phương bằng việc làm, dịch vụ, đóng góp ngân sách và các hoạt động cộng đồng, một công trình có thể trở thành thêm một mắt xích trong quá trình tạo sinh kế và phát triển kinh tế - xã hội tại vùng dự án.
Từ nhu cầu của dự án đến cơ hội của người dân
Những công trình năng lượng thường được nhìn thấy trước hết qua đập, nhà máy, đường ống, trạm biến áp và hệ thống đường dây. Nhưng phía sau những hạng mục kỹ thuật ấy là một hệ sinh thái kinh tế được hình thành trong suốt vòng đời của dự án.
Tại xã Niêm Sơn, tỉnh Tuyên Quang, Nhà máy Thủy điện Sông Nhiệm 3 đang bước vào giai đoạn vận hành ổn định sau hơn một năm chính thức phát điện thương mại.
Dự án có công suất 14,2 MW, dự kiến cung cấp khoảng 51,6 triệu kWh điện/năm lên lưới điện Quốc gia. Hai tổ máy đã hòa đồng bộ thành công vào lưới điện ngày 24/7/2025, hoàn tất quá trình chạy thử và vận hành ổn định 72 giờ liên tục trước khi chính thức phát điện thương mại ngày 20/8/2025.
Đến tháng 8/2026, thông tin được công bố cho thấy nhà máy đang vận hành ổn định, tiếp tục bổ sung nguồn điện cho hệ thống và tạo thêm một hoạt động sản xuất có tính ổn định tại địa bàn miền núi Niêm Sơn.
Thủy điện Sông Nhiệm 3
Nhưng giá trị của một nhà máy không chỉ nằm ở lượng điện được phát lên lưới. Nó còn nằm ở việc công trình đó tạo ra những cơ hội kinh tế nào cho nơi mình hiện diện. Trong giai đoạn xây dựng, một dự án năng lượng tạo ra nhu cầu lớn về nhân công, vận tải, xây dựng, cung ứng vật tư, ăn ở và nhiều dịch vụ hỗ trợ khác.
Khi bước sang vận hành, quy mô nhu cầu có thể thay đổi nhưng mối liên kết với địa phương không mất đi. Nhà máy vẫn cần lực lượng vận hành, bảo vệ, bảo dưỡng, hậu cần và các dịch vụ phục vụ hoạt động thường xuyên. Đây là những khoảng không để người lao động và các đơn vị cung ứng tại địa bàn có thể tham gia vào chuỗi giá trị của dự án.
Với Sông Nhiệm 3, câu chuyện về việc làm địa phương đã được đặt ra ngay từ giai đoạn dự án đang triển khai. Tại cuộc kiểm tra dự án tháng 9/2022, lãnh đạo tỉnh Hà Giang từng yêu cầu chủ đầu tư, bên cạnh việc đẩy nhanh tiến độ, quan tâm tuyển dụng con em địa phương vào làm việc tại nhà máy thủy điện. Đây là một định hướng có ý nghĩa đối với một địa bàn miền núi.
Bởi nếu người dân địa phương chỉ đứng ngoài công trình, tác động kinh tế của dự án sẽ chủ yếu dừng ở phạm vi đầu tư và xây dựng. Ngược lại, khi người dân có thể tham gia vào quá trình vận hành, cung ứng dịch vụ hoặc các hoạt động hỗ trợ, giá trị từ dự án có cơ hội được giữ lại nhiều hơn tại địa bàn.
Không chỉ là việc làm, mà còn là dịch vụ địa phương
Trong quá trình xây dựng và vận hành, Nhà máy Thủy điện Sông Nhiệm 3 đã tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Đáng chú ý, câu chuyện không chỉ nằm ở số lượng việc làm. Đại diện Công ty Cổ phần Sông Nhiệm 3 cho biết những người vốn quen với công việc nương rẫy đã có thêm cơ hội tiếp cận các công việc kỹ thuật, dịch vụ, từng bước nâng cao thu nhập và thay đổi cách tiếp cận sinh kế.
Đó là một thay đổi đáng chú ý ở vùng cao, một nhà máy hiện đại không chỉ đưa dòng điện từ núi đá vào hệ thống điện Quốc gia, mà còn đưa những kỹ năng, công việc và cơ hội thu nhập mới đến gần hơn với người dân địa phương. Từ góc nhìn này, giá trị của dự án không chỉ nằm ở 14,2 MW công suất, mà còn ở những mối liên kết kinh tế được tạo ra xung quanh công trình.
Một dự án năng lượng không thể tự mình tạo ra toàn bộ hệ sinh thái kinh tế của một địa bàn. Nhưng dự án có thể tạo ra nhu cầu để các hoạt động kinh tế khác cùng phát triển.
Với Sông Nhiệm 3, bên cạnh lực lượng lao động trực tiếp, cần nhìn rộng hơn tới các nhóm dịch vụ như vận tải, bảo vệ, hậu cần, bảo dưỡng, cung ứng hàng hóa và các dịch vụ phục vụ người lao động. Đây là phần giá trị cần tiếp tục được lượng hóa trong giai đoạn vận hành.
Sông Nhiệm 3 cũng tạo ra một tầng giá trị khác: nguồn thu và đóng góp cho ngân sách địa phương. Ngay từ thời điểm dự án hòa lưới và phát điện thương mại, LICOGI 13 xác định Sông Nhiệm 3 không chỉ góp phần tăng doanh thu cho hệ thống mà còn đóng góp vào nguồn thu ngân sách tỉnh Tuyên Quang và phát triển kinh tế - xã hội tại xã Niêm Sơn.
Với công suất 14,2 MW và sản lượng bình quân dự kiến 51,6 triệu kWh/năm, nhà máy tạo ra một dòng hoạt động kinh tế ổn định trong dài hạn. Từ đây hình thành một chuỗi giá trị có thể nhìn theo nhiều tầng: Dòng nước tạo điện năng tạo doanh thu và nghĩa vụ tài chính, ngân sách địa phương tạo việc làm, dịch vụ nâng cao thu nhập người dân. Mỗi mắt xích có quy mô khác nhau, nhưng khi kết nối với nhau, chúng tạo nên tác động kinh tế rộng hơn nhiều so với bản thân một công trình điện.
Một nhà máy đi vào vận hành cũng đồng nghĩa với việc mối quan hệ giữa doanh nghiệp và cộng đồng bước sang một giai đoạn mới. Không còn là câu chuyện giải phóng mặt bằng hay hoàn thành các hạng mục xây dựng, trách nhiệm lúc này được thể hiện qua việc doanh nghiệp duy trì sự hiện diện và đồng hành với địa phương trong quá trình vận hành lâu dài.
Những hoạt động này có thể không trực tiếp tạo ra sản lượng điện, nhưng lại góp phần tạo nên một mối liên kết khác giữa nhà máy và cộng đồng. Đó là những giá trị không thể đo bằng kWh, nhưng có thể nhìn thấy trong đời sống cộng đồng.
Một dự án không thể thay đổi cả vùng đất, nhưng có thể tạo thêm một động lực
Không nên kỳ vọng một nhà máy thủy điện có thể một mình thay đổi diện mạo kinh tế của cả một địa bàn. Nhưng một dự án được đầu tư, vận hành an toàn và gắn kết tốt với địa phương có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình phát triển.
Với Sông Nhiệm 3, chuỗi giá trị ấy đang được hình thành từ nhiều phía: 14,2 MW công suất tạo ra năng lực phát điện. 51,6 triệu kWh/năm là sản lượng điện bình quân dự kiến bổ sung cho hệ thống. Việc làm mở thêm cơ hội thu nhập cho người dân địa phương. Hoạt động mua sắm, dịch vụ tạo thêm không gian cho kinh tế tại chỗ. Đóng góp ngân sách bổ sung nguồn lực cho địa phương. Các hoạt động cộng đồng tạo thêm giá trị xã hội tại nơi dự án đứng chân. Và quan trọng hơn, những giá trị đó có thể tiếp tục được tạo ra trong suốt nhiều năm nhà máy vận hành.
Sông Nhiệm 3 đã đi qua một chặng đường dài từ quá trình đầu tư, xây dựng đến hòa lưới và phát điện thương mại. Ngày 24/7/2025, hai tổ máy hòa đồng bộ thành công với lưới điện Quốc gia. Gần một tháng sau, ngày 20/8/2025, nhà máy chính thức phát điện thương mại. Đến năm 2026, dự án được ghi nhận vận hành ổn định, đánh dấu bước chuyển từ một công trình đang xây dựng sang một tài sản năng lượng đang tạo giá trị.
Nhưng câu chuyện của Sông Nhiệm 3 sẽ không chỉ nằm ở ngày nhà máy phát điện. Giá trị lớn hơn nằm ở những gì được tạo ra sau ngày phát điện. Là dòng điện được đưa lên lưới. Là nguồn thu được tạo ra cho doanh nghiệp và ngân sách. Là những công việc được duy trì cho người lao động. Là những dịch vụ có thêm cơ hội phát triển. Là những con đường, điểm trường, nhà văn hóa được quan tâm. Và là khả năng để một bộ phận người dân vùng cao tiếp cận với những sinh kế mới bên cạnh sản xuất nông nghiệp truyền thống.
Với Sông Nhiệm 3, hành trình ấy đang được tiếp nối từ dòng nước trên sông Nhiệm đến dòng điện trên lưới Quốc gia – và từ dòng điện ấy đến những cơ hội phát triển mới cho vùng cao Niêm Sơn.
Phượng Hòa