Ai bảo vệ người tiêu dùng trong ‘trò chơi’ sữa bẩn?

Sữa và sản phẩm từ sữa là mặt hàng thiết yếu, nhất là với trẻ nhỏ và người già. Tuy nhiên, thị trường này vẫn tồn tại nhiều lỗ hổng về chất lượng, an toàn và đạo đức kinh doanh. Gian lận xuất xứ, nguyên liệu kém, quảng cáo sai lệch... khiến người tiêu dùng lo ngại. Câu hỏi đặt ra: Vì sao sai phạm vẫn lặp lại? Ai chịu trách nhiệm? Giải pháp nào để bảo vệ sức khỏe và niềm tin xã hội?

Các vụ việc bị phát hiện thời gian qua đã phần nào vạch trần mặt tối của thị trường sữa: từ việc nhập bột sữa rẻ tiền về pha chế rồi “hô biến” thành sữa ngoại cao cấp, cho đến việc quảng cáo công dụng “thần thánh” không được cơ quan chức năng thẩm định. Những chiêu trò này không chỉ gây tổn hại đến sức khỏe người tiêu dùng – đặc biệt là trẻ em – mà còn xói mòn niềm tin xã hội vào hệ thống kiểm soát chất lượng thực phẩm.

Để rộng đường dư luận, Thương Trường đã có cuộc trao đổi xung quanh vấn đề này với luật sư Nguyễn Văn Tuấn Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội).

PV: Theo Luật sư quy định hiện nay về việc sản xuất sản phẩm sữa như thế nào? Có nhiều bất cập hay kẽ hở nào không?

LS: hoạt động sản xuất các sản phẩm sữa được xếp trong nhóm thực phẩm có nguồn gốc động vật, nên chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều nhóm quy định pháp luật. Cụ thể như: Luật An toàn thực phẩm 2010, Luật Chăn nuôi 2018, Luật Thú y 2015; Nghị định 15/2018/NĐ-CP hướng dẫn Luật ATTP (được sửa đổi bởi Nghị định 155/2018/NĐ-CP; Thông tư 38/2018/TT-BYT của Bộ Y tế về kiểm nghiệm thực phẩm; Hệ thống Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cho từng nhóm sữa: sữa tươi, sữa bột, sữa đặc, sữa lên men...

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp còn phải đáp ứng các yêu cầu bắt buộc như: Có Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; Tuân thủ quy trình quản lý chất lượng HACCP hoặc tương đương; Công bố sản phẩm trước khi lưu hành, theo hai hình thức: tự công bố hoặc đăng ký bản công bố phù hợp quy định.

Dù khung pháp lý tương đối đầy đủ, song vẫn tồn tại nhiều điểm yếu trong quá trình triển khai và thực thi, tạo điều kiện cho sản phẩm kém chất lượng lọt ra thị trường. Cụ thể:

Theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, nhiều nhóm sản phẩm (như sữa tiệt trùng, sữa tươi đóng chai...) chỉ cần doanh nghiệp tự công bố, không qua thẩm định của cơ quan chức năng trước khi lưu hành. Điều này tạo ra lỗ hổng lớn, khiến các sản phẩm không đạt tiêu chuẩn hoặc ghi nhãn sai vẫn dễ dàng xuất hiện trên thị trường.

Hệ thống kiểm tra sau công bố hiện vẫn mang tính hình thức ở nhiều địa phương, nhất là với các cơ sở nhỏ lẻ, hộ gia đình, nơi điều kiện sản xuất, bảo quản còn nhiều hạn chế. Nguy cơ mất an toàn vệ sinh thực phẩm, pha trộn nguyên liệu không đúng quy chuẩn là rất lớn.

Hiện nay, việc quản lý thị trường sữa bị phân tán giữa Bộ Y tế quản lý chất lượng sản phẩm, cấp phép công bố; Bộ NN&PTNT quản lý về thú y, chăn nuôi, an toàn nguyên liệu thô và Bộ Công Thương quản lý khâu phân phối, lưu thông sản phẩm. Sự phân tán này dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, thiếu cơ chế phối hợp, gây khó khăn trong xử lý vi phạm và thanh tra toàn diện chuỗi sản xuất – kinh doanh.

PV: Việc thổi phồng công dụng của sữa hoặc thực phẩm chức năng dạng bột như một số sản phẩm đang bị thu giữ, điều tra, phải chịu trách nhiệm thế nào?

LS: Việc thổi phồng công dụng của các sản phẩm sữa hoặc thực phẩm chức năng – đặc biệt là các dòng sản phẩm dưới dạng bột như sữa non, sữa tăng chiều cao, sữa bổ não, sữa “dành cho người tiểu đường” – đang trở thành vấn nạn nhức nhối trên thị trường hiện nay. Hành vi này không chỉ đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, mà còn xói mòn niềm tin vào hệ thống phân phối và quản lý sản phẩm chức năng – thực phẩm đặc trị.

Dưới góc độ pháp lý, việc quảng cáo sai sự thật về công dụng sản phẩm có thể bị xử lý ở nhiều cấp độ, từ xử phạt hành chính nghiêm khắc đến truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất và mức độ hậu quả.

Theo Luật An toàn thực phẩm 2010, Nghiêm cấm quảng cáo gây hiểu lầm, sai lệch về tác dụng, bản chất của thực phẩm. Thực phẩm chức năng chỉ được phép ghi nhãn, quảng cáo theo đúng nội dung trong hồ sơ công bố sản phẩm đã được phê duyệt.

Theo quy định tại Điều 8 Luật Quảng cáo 2012: “Cấm quảng cáo gian dối, gây nhầm lẫn. Tuyệt đối không được sử dụng hình ảnh bác sĩ, nhân viên y tế, hoặc các từ ngữ như “điều trị”, “chữa khỏi”, “thần dược”… đối với sản phẩm không phải thuốc.”

Theo quy định tại Nghị định 117/2020/NĐ-CP (về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế), mức phạt từ 20 – 100 triệu đồng đối với hành vi quảng cáo thực phẩm sai sự thật, không đúng nội dung công bố. Cơ quan chức năng có thể áp dụng biện pháp bổ sung: buộc tháo gỡ nội dung quảng cáo sai, thu hồi sản phẩm, buộc cải chính thông tin gây nhầm lẫn.

Khi hành vi vi phạm gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, ví dụ: trẻ em sử dụng “sữa tăng chiều cao” chứa chất cấm, bệnh nhân tiểu đường bị ảnh hưởng vì sử dụng sản phẩm không đúng công bố. Nếu phát hiện có dấu hiệu lừa đảo có tổ chức: sử dụng mô hình đa cấp trá hình, livestream giả mạo chuyên gia, thổi giá sản phẩm nhằm chiếm đoạt tài sản... thì cá nhân sai phạm có thể bị xử lý hình sự theo Điều 197 – Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm:

Hình phạt cao nhất lên tới 20 năm tù hoặc tù chung thân nếu gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe. Hoặc Điều 174 – Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Bộ luật hình sự năm 2015.

PV: Vai trò trách nhiệm của cơ quan quản lý để xảy ra tình trạng sữa giả, sữa kém chất lượng? Cơ quan nào chịu trách nhiệm lớn nhất?

LS: Tình trạng sữa giả, sữa kém chất lượng tràn lan trên thị trường không chỉ bắt nguồn từ hành vi gian dối của một số doanh nghiệp mà còn là hệ quả tất yếu của những lỗ hổng trong công tác quản lý nhà nước. Đã đến lúc phải nhìn thẳng vào vai trò và trách nhiệm của các cơ quan chức năng – không thể tiếp tục "đổ hết lỗi cho doanh nghiệp".

Theo Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và Nghị định 15/2018/NĐ-CP thì Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) hiện là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm cao nhất trong việc kiểm soát an toàn đối với các sản phẩm thực phẩm, bao gồm: Tiếp nhận và xử lý hồ sơ công bố sản phẩm, đặc biệt là thực phẩm chức năng, thực phẩm bảo vệ sức khỏe; Cấp xác nhận nội dung quảng cáo, kiểm tra ghi nhãn và hậu kiểm sau khi sản phẩm lưu hành; Chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để lọt sản phẩm kém chất lượng ra thị trường mà không được phát hiện, xử lý kịp thời. Với thẩm quyền rộng và vai trò trung tâm, Cục An toàn thực phẩm chính là cơ quan có trách nhiệm lớn nhất nếu để xảy ra sai phạm kéo dài.

Các Cơ quan chức năng khác cũng có trách nhiệm khi để xảy ra “làn sóng sữa giả” trên thị trường. Cơ quan chức năng buông lỏng việc hậu kiểm, dẫn đến nhiều cơ sở sau khi được cấp phép, gần như “thả nổi” trong nhiều năm, không bị tái kiểm tra. Trong khi quảng cáo qua TikTok, Facebook, Zalo phát triển rầm rộ, cơ quan quản lý vẫn chủ yếu “phản ứng sau khi có vi phạm”.

Doanh nghiệp chỉ cần nộp hồ sơ trực tuyến, không cần kiểm nghiệm mẫu thực tế trước khi lưu hành, dẫn đến tình trạng “công bố ảo”, không đúng thực tế. Dữ liệu từ các khâu chăn nuôi – sản xuất – lưu thông không được kết nối, khiến việc truy xuất nguồn gốc rất khó khăn khi có sự cố. Thêm vào đó, khi xảy ra sai phạm, thường chỉ doanh nghiệp bị xử lý, trong khi cán bộ buông lỏng quản lý, làm việc hình thức lại không bị truy cứu trách nhiệm.

Để chấm dứt tình trạng “thực phẩm đội lốt thuốc”, cần cải tổ mạnh mẽ toàn bộ chuỗi giám sát bằng một số biện pháp cụ thể như: Thiết lập hệ thống dữ liệu ATTP liên thông giữa các bộ ngành (Y tế – Công Thương – NN&PTNT – Công an), cho phép truy xuất và cảnh báo vi phạm nhanh; Tăng cường hậu kiểm, kiểm tra đột xuất, đặc biệt với những sản phẩm “nhạy cảm” như sữa dành cho trẻ em, người bệnh; Siết chặt quảng cáo trên nền tảng số: Áp dụng cơ chế duyệt trước nội dung như với thuốc, tránh tình trạng “thổi phồng không kiểm soát”; Xử lý trách nhiệm người đứng đầu nếu để xảy ra vi phạm nghiêm trọng kéo dài, chấm dứt tình trạng “có trách nhiệm nhưng không ai chịu trách nhiệm”.

PV: Để quản chặt thị trường sữa, theo Luật sư cần có biện pháp gì, có nên đưa sữa vào diện kinh doanh có điều kiện?

LS: Hiện tượng làm giả sữa, thổi phồng công dụng thực phẩm chức năng ngày càng tinh vi, khó kiểm soát và đang đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan chức năng. Trước thực trạng này, việc đưa sữa – đặc biệt là các dòng sản phẩm dành cho trẻ em, người bệnh – vào diện “ngành nghề kinh doanh có điều kiện” là một bước đi cần thiết và cấp bách.

Hiện nay, theo Luật Đầu tư năm 2020, sữa không nằm trong danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, dẫn đến hàng loạt bất cập trong quản lý thị trường. Bất kỳ cá nhân, tổ chức nào cũng có thể kinh doanh sữa, kể cả qua hình thức online, chỉ cần đăng ký hộ kinh doanh – không cần chứng minh điều kiện bảo quản, kho lạnh hay tiêu chuẩn vận chuyển. Hiện nay cũng không có quy trình kiểm soát chặt chẽ hệ thống phân phối, khiến hàng giả, hàng trôi nổi dễ dàng len lỏi vào thị trường, đặc biệt là các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội.

Trong khi đó, sữa là mặt hàng thiết yếu, có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người có bệnh lý nền. Do đó, việc để thị trường sữa “tự do hóa” như hiện nay là một rủi ro lớn cả về mặt y tế và pháp lý.

Các cơ quan chức năng cần thiết lập cơ chế truy xuất nguồn gốc bắt buộc đối với các sản phẩm sữa nhằm truy xuất được nguồn gốc, hạn chế hàng trôi nổi, xách tay không kiểm định như Áp dụng QR code truy xuất trên từng sản phẩm: từ nguyên liệu, nơi sản xuất, kiểm nghiệm, đến khâu phân phối hay có thể học hỏi mô hình tem điện tử hiện áp dụng với rượu, thuốc lá – nhằm tạo chuỗi giám sát minh bạch và đồng bộ. Cơ sở bán sữa (online/offline) phải đăng ký ngành nghề liên quan đến dinh dưỡng, bắt buộc có hợp đồng rõ ràng với nhà phân phối chính hãng và bắt buộc kiểm định định kỳ với sản phẩm nhạy cảm (sữa trẻ em, sữa bệnh lý).

Cần quản lý quảng cáo sữa chặt chẽ như với thuốc để ngăn chặn tình trạng thổi phồng công dụng của sản phẩm. Bên cạnh đó, Cấm sử dụng hình ảnh bác sĩ, chuyên gia để quảng cáo sản phẩm không phải là thuốc – theo Điều 8 Luật Quảng cáo và có mức xử phạt nghiêm khắc với các hành vi gắn mác chuyên gia, tung hô công dụng như thuốc chữa bệnh, trong khi sản phẩm không có chứng cứ khoa học.

Cần có lực lượng chuyên trách hậu kiểm các dòng sản phẩm dinh dưỡng, đặc biệt là sản phẩm dành cho trẻ em nhằm phát hiện, xử lý vi phạm nhanh và kịp thời. Các trường hợp làm giả sữa, pha trộn hóa chất, quảng cáo lừa đảo trục lợi cần được truy cứu trách nhiệm hình sự, xử lý nghiêm.

Quang Anh