“Bài toán kép” giữa tăng trưởng và kiểm soát giá

Kinh tế Việt Nam đang tăng tốc mạnh, nhưng CPI bình quân 8 tháng đã tăng 4,45%, tiến sát ngưỡng mục tiêu. Bốn tháng cuối năm vì thế đòi hỏi chính sách vừa giữ động lực tăng trưởng, vừa tránh tạo thêm vòng xoáy chi phí và giá cả.

Tăng trưởng cao, áp lực giá cũng lớn hơn

Bức tranh kinh tế 8 tháng đầu năm 2026 đang cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: cầu tăng, sản xuất tăng, đầu tư tăng nhưng dư địa kiểm soát lạm phát đang thu hẹp.

Theo Cục Thống kê, GDP quý II/2026 tăng 8,39%, đưa tăng trưởng GDP 6 tháng đầu năm lên 8,18%. Động lực tăng trưởng tiếp tục được củng cố trong những tháng tiếp theo khi sản xuất công nghiệp 8 tháng tăng 11,9% so với cùng kỳ, mức tăng cao nhất của cùng kỳ nhiều năm gần đây.

Hoạt động thương mại cũng tăng tốc. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 8 tháng đạt gần 5.236 nghìn tỷ đồng, tăng 13,3%; nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng vẫn đạt 7,6%. Đây là tín hiệu cho thấy sức mua thực tế đang cải thiện, chứ không đơn thuần tăng do giá hàng hóa cao hơn.

Ở khu vực đầu tư, vốn đầu tư từ ngân sách Nhà nước thực hiện 8 tháng đạt gần 547 nghìn tỷ đồng, tăng 18,5% so với cùng kỳ. FDI đăng ký đạt gần 41 tỷ USD, tăng tới 55,4%, trong khi vốn FDI thực hiện đạt hơn 17 tỷ USD, tăng 12%.

Xuất nhập khẩu cũng lập quy mô cao kỷ lục. Tổng kim ngạch 8 tháng đạt hơn 770 tỷ USD, tăng 28,7%; trong đó xuất khẩu tăng 22,4%, nhưng nhập khẩu tăng mạnh hơn, tới 35,3%, khiến cán cân thương mại hàng hóa chuyển sang nhập siêu gần 21 tỷ USD. Đáng chú ý, 94,1% kim ngạch nhập khẩu là tư liệu sản xuất.

Con số này vừa là động lực, vừa là cảnh báo. Nhập khẩu máy móc, nguyên liệu và linh kiện tăng mạnh phản ánh doanh nghiệp đang mở rộng sản xuất, nhưng đồng thời khiến nền kinh tế nhạy cảm hơn với tỷ giá, giá năng lượng và giá hàng hóa thế giới.

Trong khi đó, CPI tháng 8 tăng 0,47% so với tháng trước và tăng 4,89% so với cùng kỳ. Tính chung 8 tháng, CPI tăng 4,45%, còn lạm phát cơ bản tăng 4,24%.  Đáng chú ý, riêng nhóm giao thông tháng 8 tăng tới 4,09%, đóng góp 0,41 điểm phần trăm vào mức tăng CPI chung, chủ yếu do giá nhiên liệu tăng trở lại. Giá vàng bình quân 8 tháng cũng tăng tới 46,98% so với cùng kỳ, cho thấy áp lực giá tài sản và tâm lý phòng thủ trước bất định vẫn rất lớn.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), mặt bằng giá 8 tháng cơ bản vẫn được kiểm soát nhưng bốn tháng cuối năm có thể chịu sức ép từ giá năng lượng, vận tải, nguyên vật liệu, nhu cầu tiêu dùng và việc điều chỉnh một số dịch vụ do Nhà nước quản lý.

Đây chính là điểm khó của “bài toán kép”: nếu quá ưu tiên tăng trưởng, tổng cầu và chi phí đầu vào có thể tạo áp lực lạm phát; nhưng nếu quá thận trọng với lạm phát, động lực phục hồi sản xuất và đầu tư có nguy cơ bị suy yếu.

Theo TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, cho rằng mục tiêu tăng trưởng cao khiến bài toán kiểm soát lạm phát năm 2026 khó hơn. Theo ông, đầu tư công quy mô lớn, tín dụng cao, tỷ giá và tiền lương đều có thể tạo thêm áp lực lên mặt bằng giá. Ông dự báo lạm phát năm 2026 có thể ở vùng 4-4,5%.

Doanh nghiệp cần “dư địa giá” để tăng tốc

Điều đáng quan tâm là áp lực lạm phát hiện nay không chỉ đến từ cầu tiêu dùng. Một phần đáng kể đến từ chi phí sản xuất và logistics, những yếu tố có thể nhanh chóng truyền từ doanh nghiệp sang người tiêu dùng.

Bộ Công Thương từng ghi nhận tác động của biến động năng lượng và xung đột địa chính trị khiến chi phí nhiên liệu, vận tải và nguyên vật liệu đầu vào tăng, ảnh hưởng đến vật tư nông nghiệp, vật liệu xây dựng và hàng tiêu dùng.

Với doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt những ngành phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, tỷ giá và giá năng lượng, bài toán không đơn giản là “có tăng giá bán hay không”. Nếu không tăng giá, biên lợi nhuận bị thu hẹp; nếu tăng giá quá nhanh, sức mua có thể suy yếu.

Thực tế, số doanh nghiệp gia nhập và quay trở lại thị trường trong 8 tháng đạt gần 207 nghìn, nhưng cũng có hơn 40 nghìn doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. Bình quân mỗi tháng có gần 26 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay lại hoạt động, trong khi có gần 20 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Điều đó cho thấy sức khỏe doanh nghiệp đang phục hồi nhưng chưa đồng đều. Một mặt, sản xuất công nghiệp tăng mạnh; mặt khác, áp lực chi phí, vốn và thị trường vẫn khiến một bộ phận doanh nghiệp khó duy trì hoạt động.

Đặc biệt, nhập khẩu tăng 35,3%, cao hơn đáng kể tốc độ xuất khẩu 22,4%. Với doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, thiết bị, biến động tỷ giá và giá hàng hóa quốc tế có thể nhanh chóng làm tăng giá thành. Với doanh nghiệp xuất khẩu, áp lực lại nằm ở khả năng cạnh tranh về giá trong bối cảnh thị trường quốc tế vẫn nhiều bất định.

VCCI cho rằng cần tiếp tục phối hợp chính sách tài khóa và tiền tệ, bảo đảm nguồn cung hàng hóa thiết yếu, đồng thời kiểm soát đầu cơ, thao túng giá. Bộ Tài chính cũng lưu ý việc đẩy mạnh đầu tư công cần có tiến độ hợp lý, tránh tình trạng dồn giải ngân vào cuối năm làm tăng đột biến nhu cầu vật liệu, lao động và qua đó gây áp lực lên giá.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi bốn tháng cuối năm thường là giai đoạn cao điểm sản xuất, tiêu dùng và đầu tư. Nếu đầu tư công tăng tốc cùng lúc với nhu cầu xây dựng, tiêu dùng dịp cuối năm và xuất khẩu phục hồi, áp lực lên thép, xi măng, nhiên liệu, vận tải, logistics và nhân công có thể gia tăng.

Vì vậy, trọng tâm điều hành những tháng cuối năm không nên chỉ là “giữ CPI dưới một con số”, mà phải kiểm soát những nguyên nhân khiến chi phí tăng lan truyền sang toàn bộ nền kinh tế.

Một điểm thuận lợi là nguồn cung lương thực, thực phẩm hiện tương đối ổn định. Chính phủ cũng đang sử dụng các công cụ thuế, phí, điều hành giá và chính sách tiền tệ linh hoạt để giảm áp lực chi phí. Theo Bộ Tài chính, các yếu tố này có thể giúp hạn chế phần nào sức ép lạm phát trong những tháng cuối năm.

Nhưng dư địa không còn rộng. CPI bình quân đã ở mức 4,45%, trong khi mục tiêu kiểm soát lạm phát của năm 2026 ở khoảng 4,5%. Chỉ một cú sốc lớn về dầu, tỷ giá hoặc giá lương thực cũng có thể khiến dư địa điều hành trở nên rất hẹp.

Giữ tăng trưởng nhưng không “đốt” dư địa lạm phát

Bốn tháng cuối năm vì thế sẽ là phép thử quan trọng đối với khả năng phối hợp chính sách. Nếu nhìn từ phía tăng trưởng, nền kinh tế đang có nhiều điểm tựa: công nghiệp tăng 11,9%, bán lẻ tăng thực 7,6%, FDI đăng ký tăng mạnh và đầu tư công tăng 18,5%. Những động lực này cho phép duy trì kỳ vọng tăng trưởng cao.

Nhưng từ phía giá cả, những rủi ro cũng đồng thời tích tụ: CPI đã tăng 4,45%; giá năng lượng có thể biến động trở lại; nhập khẩu tăng nhanh; nhu cầu vật liệu và xây dựng tăng; cùng với đó là các đợt điều chỉnh giá dịch vụ công.

Theo VCCI, trong kịch bản xung đột địa chính trị tiếp tục phức tạp, giá năng lượng, vận tải và nguyên vật liệu nhập khẩu có thể tạo thêm lạm phát nhập khẩu. Trong nước, nhu cầu xây dựng, tiêu dùng cuối năm và việc điều chỉnh giá một số dịch vụ cũng cần được tính toán về thời điểm và mức độ.

Do đó, ưu tiên chính sách nên chuyển từ hỗ trợ cầu diện rộng sang nâng năng lực cung ứng. Khi sản xuất trong nước tăng, logistics giảm chi phí, nguồn cung nguyên liệu ổn định và năng suất được cải thiện, nền kinh tế có thể tăng trưởng mà ít tạo áp lực lên giá.

Đây cũng là cách để giải bài toán tăng trưởng bền vững hơn. Một nền kinh tế tăng trưởng 10% nhưng chi phí đầu vào và CPI cùng tăng mạnh sẽ khiến lợi ích thực tế đối với doanh nghiệp và người tiêu dùng bị thu hẹp. Ngược lại, nếu tăng trưởng được tạo ra chủ yếu từ năng suất, đầu tư hiệu quả và mở rộng năng lực sản xuất, áp lực lạm phát sẽ thấp hơn.

“Bài toán kép” của kinh tế Việt Nam trong những tháng cuối năm không phải lựa chọn giữa tăng trưởng hay ổn định giá, mà là tìm cách để hai mục tiêu hỗ trợ lẫn nhau. Khi dư địa CPI chỉ còn khá hẹp, điều hành hiệu quả nhất sẽ là giữ ổn định chi phí đầu vào, phân bổ hợp lý dòng vốn và đầu tư công, bảo đảm nguồn cung, đồng thời tránh những cú sốc chính sách lên mặt bằng giá. Nếu làm được điều đó, tăng trưởng cao sẽ không trở thành nguyên nhân làm mất ổn định vĩ mô, mà ngược lại có thể tạo nền tảng cho một chu kỳ tăng trưởng bền vững hơn.

Phượng Hòa