Đất hiếm hiện nay là một loại hàng hóa đặc biệt, tạo ra ảnh hưởng lớn đến quốc phòng, an ninh, ngoại giao trên toàn thế giới dẫn đến yêu cầu phải có những cơ chế quản lý chặt chẽ.
Chiều 14/10, trong khuôn khổ phiên họp thứ 50, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và Khoáng sản.
Theo Tờ trình của Chính phủ, nhu cầu sử dụng đất hiếm được dự báo sẽ tăng mạnh trong thập kỷ tới, gắn với sự phát triển nhanh của các ngành công nghiệp công nghệ cao, năng lượng tái tạo và sản xuất ô tô điện.
Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 đã có quy định về quản lý khoáng sản chiến lược, quan trọng - trong đó có đất hiếm - với yêu cầu khai thác phải đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường; đồng thời khuyến khích các tổ chức, cá nhân có năng lực về vốn, công nghệ, thiết bị tham gia đầu tư. Bên cạnh đó, việc điều tiết nguồn thu từ khoáng sản cũng nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Phó thủ tướng Trần Hồng Hà phát biểu tại phiên họp.
Tuy nhiên, do tính chất đặc biệt của đất hiếm, loại tài nguyên này đòi hỏi phải có cơ chế quản lý riêng, chặt chẽ hơn, vì nó gắn liền với các yếu tố quốc phòng, an ninh và ngoại giao. Việc bổ sung quy định riêng về quản lý, chế biến và sử dụng đất hiếm được xem là giải pháp quan trọng, nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp khai thác, chế biến và sử dụng đất hiếm một cách đồng bộ, hiệu quả, bền vững, mang lại lợi ích thiết thực cho đất nước trong bối cảnh thế giới đang khan hiếm nguồn cung.
Dự thảo Luật sửa đổi lần này bổ sung thêm 1 Chương (Chương VIIa) gồm 4 Điều về quản lý đất hiếm, cụ thể như các quy định về chính sách chung của Nhà nước đối với đất hiếm (Điều 85a); Chiến lược quốc gia về đất hiếm (Điều 85b); Quy định về dự trữ khoáng sản và bảo vệ khoáng sản đất hiếm (Điều 85c); Quy định về hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản đất hiếm (Điều 85d). Trong đó, các chế tài và cơ chế quản lý được xây dựng theo hướng chặt chẽ, thống nhất với chỉ đạo của Lãnh đạo Đảng và Nhà nước.
Theo dự thảo, hoạt động thăm dò, khai thác, chế biến đất hiếm phải được kiểm soát nghiêm ngặt; không được xuất khẩu thô. Chỉ các doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới có quyền tham gia các hoạt động này. Việc chế biến sâu đất hiếm phải gắn với phát triển hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, nhằm nâng cao chuỗi giá trị trong nước và bảo đảm tính tự chủ trong triển khai Chiến lược quốc gia về đất hiếm.
Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cơ bản tán thành với việc bổ sung các cơ chế quản lý chặt chẽ, đồng thời đề nghị làm rõ một số điểm như: thời gian giữ quyền ưu tiên nộp hồ sơ cấp phép khai thác đất hiếm có khác so với khoáng sản nhóm I hay không; có quy định khống chế số lượng giấy phép cấp cho một tổ chức, cá nhân, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài hay không.
Đất hiếm là lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học - công nghệ nên cần được quản lý hết sức thận trọng. Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Thanh Hải cho biết, nhiều quốc gia coi khoáng sản là “của để dành” cho thế hệ tương lai nên có hàng rào pháp lý rất nghiêm ngặt trong khai thác.
Báo cáo thêm về Dự thảo, Quyền Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho biết, việc thiết kế một chương riêng về đất hiếm thể hiện vai trò của loại khoáng sản này như một nguồn tài nguyên chiến lược đặc biệt quan trọng, cần được quản lý, sử dụng và khai thác theo kế hoạch chặt chẽ để phục vụ phát triển đất nước.
Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nhấn mạnh, đất hiếm phải được quản lý bằng cơ chế hết sức đặc biệt, với chiến lược rõ ràng và thống nhất từ khâu điều tra, thăm dò, khai thác đến chế biến. Cơ chế này sẽ gắn liền với các vấn đề an ninh quốc phòng và chính sách xuất nhập khẩu; đồng thời quy định rõ rằng sau khi kết thúc dự án, các quyền và tài sản liên quan không được chuyển giao cho bên thứ ba nếu không có ý kiến của Việt Nam.
“Loại khoáng sản này tôi đề nghị là không phân cấp cho địa phương được”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
Ngoài nội dung về đất hiếm, Dự thảo lần này cũng sửa đổi, bổ sung quy định trong cấp phép hoạt động đối với khoáng sản nhóm III và nhóm IV, nhằm phục vụ nhu cầu vật liệu xây dựng cho các dự án đầu tư công; dự án đầu tư thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP) theo quy định của pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư; các công trình, dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia; công trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội thuộc thẩm quyền chấp thuận, quyết định chủ trương đầu tư của chính quyền địa phương; công trình xây dựng khẩn cấp, nhiệm vụ cấp bách theo quy định của pháp luật về xây dựng; dự án, công trình phòng, chống thiên tai theo quy định của pháp luật về phòng, chống thiên tai.
Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà cho biết, việc sửa đổi luật lần này tập trung tháo gỡ các vướng mắc trong khai thác, sử dụng khoáng sản phục vụ dự án đầu tư công, đặc biệt là các công trình giao thông trọng điểm như đường cao tốc và các công trình xây dựng cấp bách của Trung ương và địa phương.
PV