Trong những năm gần đây, khái niệm tiêu dùng xanh ngày càng trở nên quen thuộc với người dân và doanh nghiệp tại Việt Nam. Xu hướng lựa chọn những sản phẩm thân thiện với môi trường, ít phát thải, sử dụng nguyên liệu tái chế hoặc có nguồn gốc bền vững đang dần được khuyến khích và lan tỏa mạnh mẽ.
Thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng
Người tiêu dùng ngày nay sẵn sàng chi trả nhiều hơn để sở hữu những sản phẩm gắn nhãn “xanh”, không chỉ vì lợi ích sức khỏe cá nhân mà còn vì trách nhiệm chung đối với môi trường và cộng đồng.
Tuy nhiên, song song với những tín hiệu tích cực đó, trên thị trường cũng xuất hiện những hành vi lợi dụng tâm lý ưa chuộng sản phẩm xanh để tiến hành quảng bá một cách thiếu trung thực được gọi là “quảng cáo xanh”, “quảng cáo xanh giả”, “tẩy xanh”.
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), trong thực tế, doanh nghiệp có thể thực hiện “tẩy xanh” thông qua nhiều thủ thuật khác nhau, nhưng nhìn chung đều xoay quanh việc cung cấp thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Các hình thức này phổ biến ở cả lời quảng cáo, dữ liệu công bố, cũng như cách sử dụng hình ảnh, chứng nhận hoặc biểu tượng.
Cung cấp thông tin sai sự thật: Những lời quảng bá sản phẩm đẹp đẽ thường là “100% tự nhiên”, “hoàn toàn không phát thải” nhưng thực tế không đạt được. Một dẫn chứng dễ nhìn thấy, trong ngành đồ uống, nhiều thương hiệu đã sử dụng hình ảnh núi rừng, suối nguồn để gợi cảm giác “nguyên sơ”, “tinh khiết”, khiến người tiêu dùng tin tưởng vào sự “thiên nhiên” của sản phẩm, trong khi thành phần hoặc quy trình sản xuất không tương ứng. Đây là thủ thuật điển hình để lừa dối người tiêu dùng thông qua hình ảnh và ngôn từ.
Cung cấp thông tin không đầy đủ hoặc chọn lọc: Một số doanh nghiệp thường chỉ công bố những yếu tố có lợi, nhưng lại che giấu các tác động bất lợi. Một ví dụ điển hình, trong ngành thời trang nhanh, nhiều thương hiệu thời trang nhanh tung ra các dòng quần áo “xanh” hay “bền vững”. Mặc dù những sản phẩm này có thể kết hợp các vật liệu hữu cơ hoặc tái chế, nhưng nó thường chiếm một phần rất nhỏ trong tổng số nguyên vật liệu của chúng.
Bất chấp những hứa hẹn về việc sử dụng chất liệu cotton và polyester vừa bền vững, vừa có thể tái chế, bản chất của thời trang nhanh là cố gắng thuyết phục người tiêu dùng mua nhiều quần áo hơn mức họ thực sự cần. Phần lớn hàng tồn kho của họ vẫn không thân thiện với môi trường, góp phần gây lãng phí và ô nhiễm lớn.
Trong ngành đồ uống, nhiều thương hiệu đã sử dụng hình ảnh núi rừng, suối nguồn để gợi cảm giác “nguyên sơ”, “tinh khiết”
Sử dụng hình ảnh, ngôn từ mơ hồ và gây nhầm lẫn: Một trong những hình thức “tẩy xanh” phổ biến nhất là việc doanh nghiệp sử dụng hình ảnh và ngôn từ mơ hồ để tạo cảm giác sản phẩm thân thiện với môi trường. Các cụm từ như “eco”, “thân thiện với hành tinh”, “có thể tái chế”, “có thể phân hủy sinh học” thường được in nổi bật trên bao bì, ngụ ý về một cam kết bền vững. Tuy nhiên, nếu những tuyên bố này không đi kèm bằng chứng kiểm chứng, báo cáo khoa học hoặc chứng nhận hợp pháp thì chỉ dừng lại ở mức độ khẩu hiệu tiếp thị.
Không chỉ ngôn từ, các hình ảnh thiên nhiên – lá cây, giọt nước, cánh rừng, suối nguồn cũng được sử dụng nhiều trên bao bì hoặc khi quảng cáo sản phẩm – để tạo dựng ấn tượng về sự “xanh” và “tinh khiết”. Trong khi đó, quá trình sản xuất hoặc bản chất vật liệu lại có thể hoàn toàn đi ngược lại với thông điệp được truyền tải. Đây là thủ thuật quảng cáo gây nhầm lẫn rất khó nhận diện, vì nó tác động trực tiếp đến cảm xúc và niềm tin thị giác của người tiêu dùng.
So sánh thiếu căn cứ: Một số quảng cáo khẳng định sản phẩm của mình “ít gây hại hơn” so với sản phẩm thông thường, nhưng không đưa ra dữ liệu đối chứng hoặc phương pháp đánh giá. Điều này làm cho người tiêu dùng tin vào sự vượt trội môi trường của sản phẩm, dù thực tế không có minh chứng đáng tin cậy.
Sử dụng chứng nhận, nhãn hiệu hoặc biểu tượng sai lệch: Khác với nhóm vi phạm về thông tin, nhóm hành vi này tinh vi hơn ở chỗ doanh nghiệp mượn uy tín của bên thứ ba để tạo dựng hình ảnh “xanh”. Một trong những thủ đoạn phổ biến là sử dụng chứng nhận hoặc nhãn hiệu trái phép. Không ít sản phẩm tự ý gắn logo “Nhãn Xanh Việt Nam”, “eco-label” hay “organic” mà chưa hề được cơ quan có thẩm quyền cấp quyền.
Gây thiệt hại trực tiếp cho người tiêu dùng
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, tẩy xanh khiến người tiêu dùng phải trả chi phí cao hơn cho những sản phẩm được gắn nhãn “xanh” nhưng thực chất không thân thiện với môi trường như quảng cáo. Việc này không chỉ làm xâm hại quyền lợi tài chính mà còn khiến người tiêu dùng tin rằng họ đang góp phần bảo vệ môi trường, trong khi thực tế giá trị nhận được không đúng như cam kết. Đây là hình thức “lợi dụng niềm tin” đặc biệt nguy hiểm, làm méo mó quyết định tiêu dùng.
Ngoài ra, tẩy xanh còn làm sai lệch nhận thức và hạn chế quyền được thông tin; Suy giảm niềm tin và gây rối loạn thị trường; Ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển bền vững.
Để bảo vệ quyền lợi của mình và tránh bị ảnh hưởng bởi những chiêu trò “quảng cáo Xanh giả” hay “tẩy Xanh,” Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia khuyến cáo người tiêu dùng chủ động đọc kỹ nhãn mác, kiểm tra thành phần, xuất xứ, yêu cầu người bán cung cấp tài liệu chứng minh tính Xanh của sản phẩm.
Việc thực hiện quyền một cách chủ động không chỉ giúp hạn chế rủi ro cho bản thân mà còn góp phần tạo áp lực buộc doanh nghiệp minh bạch hơn. Bên cạnh đó, người tiêu dùng nên tham khảo thông tin từ các cơ quan Nhà nước, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và báo chí chính thống, tránh lệ thuộc hoàn toàn vào quảng cáo từ doanh nghiệp.
Đặc biệt, người tiêu dùng có vai trò quan trọng trong giám sát thị trường. Khi phát hiện dấu hiệu “tẩy Xanh,” chẳng hạn như thông tin sai sự thật, chứng nhận mập mờ hoặc hình ảnh quảng cáo gây nhầm lẫn, người tiêu dùng nên chủ động phản ánh tới các cơ quan quản lý nhà nước như Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, các Sở Công Thương địa phương hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng.
Một trong những cách thiết thực để phòng tránh “tẩy xanh” là thực hành tiêu dùng có trách nhiệm. Người tiêu dùng nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm có chứng nhận chính thức từ cơ quan có thẩm quyền, minh bạch về nguồn gốc và quy trình sản xuất. Ngược lại, cần thận trọng với những sản phẩm chỉ dựa vào bao bì màu xanh, hình ảnh thiên nhiên hoặc khẩu hiệu chung chung như “thân thiện với môi trường” mà không có cơ sở chứng minh. Quyết định mua hàng có trách nhiệm vừa bảo vệ lợi ích của bản thân, vừa tạo sức ép buộc doanh nghiệp phải đầu tư thật sự vào hoạt động bền vững, thay vì chỉ dừng ở những chiến dịch tiếp thị hình thức.
Người tiêu dùng có thể nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi không chỉ bằng hành vi cá nhân mà còn thông qua việc lan tỏa thông tin trong cộng đồng. Việc tham gia vào các nhóm, hiệp hội hoặc cộng đồng tiêu dùng xanh để chia sẻ kinh nghiệm nhận diện sản phẩm “xanh giả”, cảnh báo nhau về hành vi vi phạm, đồng thời giới thiệu các sản phẩm minh bạch, đáng tin cậy, sẽ tạo thành sức mạnh tập thể. Khi tiếng nói cộng đồng được nâng cao, doanh nghiệp sẽ chịu áp lực xã hội mạnh mẽ hơn, buộc phải hành xử có trách nhiệm, qua đó góp phần xây dựng một thị trường minh bạch và phát triển bền vững.
Anh Đào