Thị trường dược ở Việt Nam được đánh giá tương đối "màu mỡ" với hơn 100 triệu dân, ước tính tầm 7-8 tỷ USD. Trong đó, kênh bán lẻ chiếm khoảng 2-3 tỷ USD, tập trung chủ yếu ở các nhà thuốc tư nhân nhỏ lẻ.
Cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ
Thị trường dược phẩm được đánh giá là “miếng bánh” béo bở và còn rất nhiều dư địa cho các nhà bán lẻ lớn tham gia. Bộ Y tế báo cáo thị trường thuốc Việt Nam có tốc độ tăng trưởng khá nhanh, bình quân 17%/năm giai đoạn 2014-2018. Theo Hãng nghiên cứu thị trường IBM, thị trường dược phẩm Việt Nam năm 2021 ước định giá khoảng 7,7 tỷ USD và dự kiến đến 2026 có thể đạt quy mô 16,1 tỷ USD, tốc độ tăng trưởng kép 11%/năm.
Mặt khác, thị trường phân phối dược phẩm Việt Nam vốn phân mảnh, chủ yếu là các nhà thuốc hộ gia đình. SSI Research cho biết, theo khảo sát từ IQVIA, tổng số cửa hàng thuốc của cả nước trong năm 2016 là 55.300 cửa hàng, với chỉ 186 cửa hàng thuộc chuỗi nhà thuốc (~1% thị phần). Đến năm 2021, sau một thời gian dài thắt chặt quy định đối với thuốc không kê đơn và nâng cao tiêu chuẩn với mỗi nhà thuốc, tổng số cửa hàng thuốc đang hoạt động chỉ còn 44.600 đơn vị, trong đó 1.600 cửa hàng thuộc chuỗi nhà thuốc cũng mới chiếm gần 4% thị phần.
Thị trường tiềm năng là lý do để hàng loạt doanh nghiệp tay ngang lấn sân sang kinh doanh dược phẩm.
Những năm gần đây thị trường dược phẩm nổi lên với thương hiệu nhà thuốc Long Châu, gắn liền với tên tuổi của Công ty cổ phần Bán lẻ Kỹ thuật số FPT (FPT Retail) - thành viên của Tập đoàn công nghệ FPT. Từ một doanh nghiệp bán lẻ các sản phẩm kỹ thuật số di động, năm 2017, FPT Retail đã đầu tư vào chuỗi nhà thuốc Long Châu với tham vọng dẫn đầu ngành bán lẻ dược phẩm.
Hiện, doanh số trên mỗi nhà thuốc của FPT Retail đạt xấp xỉ 10 tỷ đồng. Được biết, FPT Retail sẽ đẩy nhanh tốc độ mở mới thêm 200-300 cửa hàng trong 2022. Công ty cổ phần Chứng khoán Phú Hưng (PHS) dự kiến từ năm 2023, mức lãi của Long Châu sẽ tăng đáng kể và ổn định hơn.
Chuỗi Long Châu đã đem lại lợi nhuận cho FPT Retail
Trong khi đó, Thế Giới Di Động mua lại cổ phần chuỗi nhà thuốc Phúc An Khang vào năm 2017 và sau đó thương hiệu này đổi thành nhà thuốc An Khang. Tuy nhiên, tập đoàn bán lẻ này chỉ thăm dò thị trường dược phẩm trong thời gian đầu, thể hiện qua việc chỉ sở hữu 49% cổ phần chuỗi nhà thuốc này thay vì nắm tỷ lệ chi phối tuyệt đối.
Đến 11/2021, Công ty cổ phần Đầu tư Thế giới Di động (mã chứng khoán: MWG) đã mua 1,294 triệu cổ phiếu của Công ty cổ phần Bán lẻ An Khang (Nhà thuốc An Khang), với giá trị là 52,2 tỷ đồng, nâng sở hữu từ 49% lên 100% chuỗi Nhà thuốc An Khang. Theo đó, Công ty cổ phần Bán lẻ An Khang đã trở thành công ty con của Công ty cổ phần Đầu tư Thế giới Di động.
Được thành lập từ cuối năm 2011, Công ty cổ phần Dược phẩm Pharmacity (Pharmacity) đang dẫn đầu số lượng nhà thuốc, chiếm thị phần 8%. Các chuỗi nhà thuốc đang chạy đua mở rộng mạng lưới và nhận diện thương hiệu, hướng đến các sản phẩm người tiêu dùng mong muốn gồm: thuốc trị COVID-19, thực phẩm chức năng, sản phẩm làm đẹp… và ưu tiên chuyển đổi số hóa để giành thị phần.
Pharmacity tham vọng mở 5.000 cửa hàng vào năm 2025 và sẽ xây dựng Pharmacity App để kết nối 7 triệu khách hàng thân thiết với các bác sỹ, phòng khám, bệnh viện, các công ty bảo hiểm.
Một ông lớn trong ngành bán lẻ sản phẩm công nghệ là Tập đoàn Masan cũng đang rục rịch nhảy vào cuộc đua chuỗi nhà thuốc khi ngày 28/4, Tổng Giám đốc Masan Group Danny Lê, đã giới thiệu mô hình kinh doanh trong tương lai mang tên "Mini Mall", một trung tâm mua sắm thu nhỏ.
Mô hình này sẽ tích hợp các sản phẩm, dịch vụ phục vụ các nhu cầu cơ bản, nhu cầu tài chính và nhu cầu tiêu dùng tại một điểm bán WinMart+ duy nhất. Các dịch vụ bao gồm dịch vụ tài chính với Techcombank, F&B với Phúc Long, viễn thông với Reddi và chăm sóc sức khỏe.
Ban đầu, ít ai biết được dịch vụ chăm sóc sức khỏe của Masan sẽ là gì, nhưng với việc mở ra thương hiệu Dr. Win, việc xuất hiện một cửa hàng thuốc trong Winmart+ rất có thể xảy ra trong tương lai.
Nếu nhanh chóng triển khai, thì danh hiệu “chuỗi nhà thuốc lớn tại Việt Nam” sẽ ngay lập tức thuộc về Masan bởi số cửa hàng Winmart+ trên toàn quốc đã lên tới hơn 3.000 cửa hàng.
Với dư địa tăng trưởng lớn như vậy, cả Long Châu, Pharmacity và An Khang và có thể tới đây sẽ có thêm chuỗi cửa hàng thuốc của Tập đoàn Masan đều có tham vọng mở rộng quy mô.
Trong năm nay, FPT Retail tiếp tục đẩy mạnh tiến độ mở rộng ra 63 tỉnh thành, mục tiêu mở mới ít nhất 300 cửa hàng Long Châu, riêng quý I đã mở 146 cửa hàng. Cùng với đó, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư cơ sở hạ tầng và hệ thống logistic phục vụ cho việc tăng trưởng mạnh số lượng cửa hàng, tới ưu hóa hàng hóa.
Mới đây, thông tin hàng loạt cửa hàng Bách Hóa Xanh (BHX), thuộc sở hữu của Công ty cổ phần Đầu tư Thế Giới Di động treo biển xả kho, đóng cửa khiến nhiều người không khỏi bất ngờ. Đáng chú ý, trong số đó có khá nhiều cửa hàng BHX chỉ mới khai trương cuối năm 2021.
Liên quan đến việc này, tại sự kiện mừng cột mốc 500 nhà thuốc An Khang được tổ chức sáng 15/7, ông Nguyễn Đức Tài, Chủ tịch HĐQT Thế Giới Di động, đồng thời là người điều hành trực tiếp BHX cho biết, việc đóng nhiều cửa hàng BHX chính là việc xử lý những cửa hàng hoạt động không hiệu quả.
Ngoài BHX, TGDĐ còn dừng hoạt động 2 hệ thống liên quan đến các thương hiệu là AVAFashion (chuyên đồ thời trang) và AVAJi (đồng hồ, trang sức, mắt kính). Hiện, AVAJi chỉ còn bán duy nhất đồng hồ.
Đại diện doanh nghiệp này cho biết, việc dừng hoạt động chuỗi cửa hàng thời trang giúp doanh nghiệp tránh phân tán sự tập trung, khi đang có nhiều mảng kinh doanh lớn hơn cần quan tâm.
Ở mảng dược, đại gia bán lẻ muốn thúc đẩy mảng kinh doanh bán lẻ dược phẩm khi cán mốc 500 nhà thuốc trong những tháng đầu năm nay. Theo kế hoạch, đến cuối năm 2022, MWG phát triển lên 800 nhà thuốc và mục tiêu năm 2023 là 2.000 nhà thuốc.
Ăn nên làm ra
Với 2 ông lớn là FRT và MWG, thương vụ đầu tư vào chuỗi thuốc trong giai đoạn 2017-2019 cho kết quả không khả quan. Ban đầu, MWG từng có kế hoạch mua 100% cổ phần An Khang thay vì mất 2-3 năm tìm hiểu và phát triển mô hình kinh doanh dược phẩm. Tuy nhiên, sau khi thăm dò một thời gian bằng việc đầu tư 49% cổ phần, tình hình kinh doanh không mấy khả quan của chuỗi thuốc An Khang đã khiến MWG dừng lại.
Tại Đại hội cổ đông thường niên 2018, Chủ tịch HĐQT MWG Nguyễn Đức Tài chính thức tuyên bố dừng kế hoạch này lại nhằm đánh giá rủi ro, cũng như chưa phải thời điểm thích hợp để đẩy mạnh mảng mới.
Tính đến hết quý 3/2021, MWG đã lỗ lũy kế 16,9 tỷ đồng tại An Khang, khoản đầu tư ban đầu trị giá 62 tỷ đồng chỉ còn lại 45,1 tỷ đồng. Đến quý 4/2021, do đã mua 100% cổ phần, An Khang sẽ là công ty con và được hạch toán chung vào BCTC của MWG.
Nhà thuốc An Khang
Tương tự, FRT cũng ghi nhận lỗ tại khoản đầu tư vào Long Châu trong thời gian dài. "Do FPT Long Châu đang trong giai đoạn đầu tư mở rộng chuỗi dẫn đến chi phí tăng", ông Hoàng Trung Kiên, Tổng giám đốc FPT Retail lý giải.
Được biết, chi phí mở 1 nhà thuốc Long Châu dao động từ 400 triệu đến 1 tỷ đồng. Công ty này cũng dự kiến phải đến hết năm 2022, Long Châu mới có thể hoà vốn, nhưng COVID-19 ập đến đã làm thay đổi tất cả.
Bước sang năm 2020, khi dịch COVID-19 bùng phát, nhu cầu về dược phẩm và các sản phẩm y tế của người dân tăng đột biến. Chuỗi thuốc Long Châu của FRT lập tức ghi nhận doanh thu tăng cao.
Năm 2021, chuỗi nhà thuốc Long Châu đạt doanh thu 3.977 tỷ đồng, tăng 3,3 lần so với năm trước và đã có lãi, sớm hơn 2 năm so với dự đoán ban đầu.
Do mở rộng mạng lưới cửa hàng trong năm 2021 nên tài sản ngắn hạn của FRT tăng từ 4.960 tỷ đồng trong năm 2020 lên 10.221 tỷ đồng. Trong đó, hàng tồn kho tăng 2,7 lần từ 1.826 tỷ đồng lên 4.930 tỷ đồng. Nợ ngắn hạn cũng tăng từ 4.162 tỷ đồng năm 2020 lên mức 9.106 tỷ đồng trong năm 2021. Nợ ngắn hạn phải trả người lao động tăng từ 1,57 tỷ đồng trong năm 2020 lên đến 408,6 tỷ đồng năm 2021, tăng 260 lần.
Với chuỗi thuốc An Khang, doanh thu mỗi nhà thuốc trên tháng đạt khoảng hơn 500 triệu đồng, bắt đầu chạm ngưỡng hòa vốn. MWG cũng tiết giảm chi phí bằng cách xây dựng một số mô hình cửa hàng thuốc An Khang nằm trong cửa hàng Bách Hoá Xanh.
Kết thúc quý 1/2022, FPT Retail ghi nhận doanh thu đạt 7,786 tỷ đồng, tăng trưởng 67% so với cùng kỳ năm 2021, hoàn thành 29% kế hoạch doanh thu năm 2022. Trong đó, doanh thu chuỗi Long Châu đạt 2,159 tỷ đồng, tăng trưởng 3.7 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Lợi nhuận trước thuế hợp nhất đạt 204 tỷ đồng, gấp 5.3 lần so với quý 1/2021, hoàn thành 28% kế hoạch lợi nhuận năm 2022. Bên cạnh đó, doanh thu online quý 1/2022 đạt 1,475 tỷ đồng, tăng 60% so với cùng kỳ năm trước và chiếm 19% tổng doanh thu hợp nhất quý 1. Đáng chú ý, ngành hàng laptop ghi nhận doanh thu 1,407 tỷ đồng trong 3 tháng đầu năm 2022, tăng trưởng 74% so với cùng kỳ năm trước.
Kết quả kinh doanh nổi bật trong năm 2021 của Pharmacity cho thấy, doanh thu, tốc độ mở rộng hệ thống, số lượng đơn hàng bán ra và lượng khách hàng thành viên đều tăng vượt trội.
Việt Nam hiện nay được xếp vào nhóm những nước có ngành dược mới nổi (Pharmerging - theo phân loại của tổ chức IQVIA Institute). Sự xuất hiện của các chuỗi dược phẩm hiện đại đã góp phần thay đổi đáng kể cuộc chơi trong ngành dược bán lẻ, góp phần cung cấp sản phẩm chất lượng và dịch vụ chuyên nghiệp. Điều này vô hình trung đang tạo ra thách thức cho những cá nhân nhỏ lẻ muốn gia nhập vào ngành ở thời điểm hiện tại.
Mô hình của các chuỗi nhà thuốc An Khang, Pharmacity hay Long Châu nếu so với các nhà thuốc tư nhân nhỏ lẻ giống như siêu thị với chợ truyền thống. Khi mô hình siêu thị ngày càng trở nên phổ biến thì chợ truyền thống cũng "ế ẩm" hơn, tuy nhiên, nó chưa thể biến mất trong bối cảnh văn hóa, thu nhập bình quân đầu người và thói quen tiêu dùng của người Việt Nam.
Tương tự như vậy, các nhà thuốc tư nhân nhỏ lẻ sẽ vẫn có đất sống, dù sự cạnh tranh sẽ ngày càng ngày gay gắt.
Anh Đào