Đá trong đời sống của người vùng cao

Khi làm nhà, người dân ra suối chọn những viên đá cuội được nước bào dẹp để kê chân cột. Với những người dân sống ven sông Đà, sông Nậm Na ở Lai Châu, Sơn La, Điện Biên, từ xưa họ đã biết khai thác đá đen, một loại vật liệu đặc biệt để lợp mái nhà. Khi còn ở vách đá dưới bờ sông, có nước tưới mát, đá đen rất mềm và dễ tách thành từng lớp mỏng, cắt thành kích thước như mong muốn. Sau khi dời vách đá mẹ, được lợp lên mái nhà, phơi nắng, phơi mưa đá cứng lại bền vững. Chở che biết bao gia đình khỏi giông, lốc, mưa đá, nắng lửa. Trước đây, khi chưa có những cây cầu treo, cầu bê tông hiện đại, đá giúp mọi người qua suối. Người dân đóng cọc, làm dọ xếp đá làm mố cầu. Bắc lên trên là tre, nứa làm nhịp. Vậy là thành cây cầu đơn sơ mà chắc chắn. Nối những bờ vui, xóa nhòa chia cắt.

Trong quá trình canh tác nương rẫy, người dân tích tụ những hòn đá cản trở hoạt động cày cấy để xếp hàng rào bảo vệ hoa màu. Qua Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên… những bờ giậu đá được người dân kỳ công xếp dài tít tắp. Không cần một chất liệu gì như xi măng để kết dính. Chỉ bằng đôi bàn tay khéo léo của người dân lựa từng viên đá này sao cho khớp với viên đá kia. Họ kiên nhẫn nâng lên, đặt xuống những viên đá nặng nề để ướm thử. Họ tỉ mẩn gò bớt đi một cạnh nào khập khiễng. Họ cẩn thận chêm đệm những hòn đá vụn vào khoảng trống. Chỉ có đá và bàn tay điêu luyện được cha truyền con nối tạo nên những bờ giậu đá kiên cố mà nên thơ giữa núi rừng. Có nó, những con thú không vào phá nương. Lúa ngô được bảo vệ. Để mùa màng được bội thu.

Đối với người Mảng, người Hà Nhì ở Lai Châu, những tảng đá tự nhiên còn được dùng để quy ước chia ranh giới giữa các bản. Người dân từ đời này sang đời khác tôn trọng mốc giới đã phân chia. Không săn bắn, hái lượm, phát nương ngoài mốc giới của bản mình. Trong lễ cúng rừng đầu năm của người Mông, người Giáy, người Pu Péo, người Nùng, người Hà Nhì… đá được xếp quây quanh gốc cây to nhất trong rừng cấm như một bàn thờ. Người dân xếp lễ vật cúng rừng vào trong đó để hành lễ. Tại xã biên giới Thu Lũm, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu người dân "làm Lý" tại hòn đá trắng giữa cánh rừng xanh tốt vào mùa xuân. Cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, vật nuôi không bị dịch bệnh, đời sống ấm no, người dân mạnh khỏe. Người Mông ở Mộc Châu bao đời nay thành tâm cúng thần Đá vào dịp Tết cổ truyền mong chăn nuôi tăng đàn, đẻ đống, mùa màng bội thu.

Vùng cao nơi quần tụ nhiều đồng bào dân tộc thiểu số cùng sinh sống. Mỗi tộc người có những nét văn hóa khác nhau, nhưng có lẽ một điều chung nhất đi đâu cũng có thể bắt gặp đó là đá. Sớm ngủ dậy thấy núi đá trước mặt. Đêm chiêm bao đá vào giấc mơ. Đá kê cột, đá lợp mái nhà, đá xay lúa xay ngô, đá bắc bếp đun, đá làm bờ giậu, đá bắc cầu qua suối, đá che chở cuộc sống con người và có nơi đá trở thành vật linh thiêng được cộng đồng ngưỡng vọng. Đá trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của người dân vùng cao.