Hình thức đầu tư đối tác công tư (PPP) được các nhà đầu tư đánh giá là không còn thực sự hấp dẫn vì cơ chế còn nhiều ràng buộc. Thế nhưng ẩn chứa đằng sau câu chuyện hấp hẫn hay không hấp dẫn lại nằm ở sự minh bạch.
Hấp dẫn vì... không minh bạch
Dù Nghị định 63/2018 về đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) đã ra đời nhằm góp phần làm công khai, minh bạch hoạt động đầu tư nhưng các doanh nghiệp vẫn cho rằng còn nhiều khó khăn, vướng mắc trong triển khai dự án, khiến hình thức đầu tư này không còn thực sự hấp dẫn.
Tại hội nghị về đầu tư PPP được tổ chức mới đây ở TPHCM, các nhà đầu tư tư nhân thẳng thắn chỉ ra những vướng mắc như các dự án PPP phải qua quá nhiều cấp phê duyệt và vẫn phải phụ thuộc vào các luật khác như Luật Doanh nghiệp; Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư công.
Những văn bản này được xây dựng dành cho dự án công nên mang áp dụng vào dự án tư không phù hợp.
Một vấn đề mà các nhà đầu tư quan tâm nhất hiện nay là chưa có quy định cụ thể về xác định chi phí lãi vay phát sinh trong quá trình thực hiện dự án, cụ thể ở đây là trường hợp nhà đầu tư ứng tiền cho tỉnh, thành phố giải phóng mặt bằng. Ngoài ra, Nghị định 63 chưa có quy định cụ thể về các ưu đãi đầu tư đối với thuê đất và sử dụng đất.
Đối với phần vốn tham gia của Nhà nước, theo Nghị định 63, khi sử dụng vốn nhà nước tham gia vào các dự án thì thực hiện theo Luật Đầu tư công. Tuy nhiên, trên thực tế, dự án PPP vừa sử dụng vốn nhà nước vừa sử dụng vốn tư nhân, sẽ rất khó tách bạch các khoản trong dự án sử dụng nguồn vốn nào để áp dụng luật.
 |
| Đầu tư PPP hết hấp dẫn vì phải... minh bạch?! (Ảnh minh họa |
Những vấn đề mà nhà đầu tư nêu ra thực chất không mới và đã được đề cập tại nhiều hội thảo. Vấn đề đặt ra là tại sao có nhiều bất cập nhưng trong giai đoạn năm 2012-2013 các dự án đầu tư hạ tầng theo hình thức BOT (một dạng hợp đồng nằm trong PPP) vẫn có sự hấp dẫn, thậm chí, ở thời điểm đó, các doanh nghiệp còn “xếp hàng” để được đầu tư dự án?
Thực tế lúc đó, các dự án BOT hầu hết là chỉ định thầu, nhà đầu tư không phải lo đấu thầu mà vẫn chắc chắn có dự án. Đến khi có dự án, tiền xây dựng đa phần là tiền đi vay ngân hàng, phần lãi cũng được tính vào tổng mức đầu tư của dự án nên dạng đầu tư theo kiểu “lấy mỡ nó rán nó” này được rất nhiều doanh nghiệp ưa thích.
Một điểm cũng dễ nhận thấy ở thời điểm đó là thời gian thu phí được kéo dài hàng chục năm (sau này có điều chỉnh). Và quan trọng nhất là hợp đồng BOT được mặc định là dạng hợp đồng không thể công khai minh bạch nên người dân không thể giám sát được.
Sau này, khi các dự án BOT buộc phải qua đấu thầu, ngân hàng thắt chặt việc cho vay, thời gian thu phí được tính toán sát với thực tế và giám sát bằng thu phí tự động thì nhà đầu tư bèn... quay lưng.
Một nhà đầu tư (đề nghị không nêu tên) cho biết trước đây làm dự án hạ tầng theo dạng BOT rất thuận lợi, như dự án được làm trên đường huyết mạch, việc thu hồi vốn thông qua thu phí là điều không cần phải suy nghĩ. Hơn nữa, khi ấy ngân hàng sẵn sàng cho vay vốn nên nhà đầu tư có vốn thi công ngay.
Tuy nhiên, hiện người dân phản ứng quá quyết liệt với các dự án BOT, ngân hàng siết chặt việc vay vốn, các dự án BOT thường xuyên bị kiểm tra, kiểm toán... Dù không nói thẳng ra nhưng đại ý nhà đầu tư này cho rằng chính sự chưa minh bạch trong đầu tư BOT trước đây là điểm hấp dẫn đối với doanh nghiệp, còn hiện nay, khi có sự minh bạch hơn thì hình thức này không còn hấp dẫn nữa.
Cần cấu trúc lại cách làm dự án PPP
Đã từng tư vấn cho các các đối tác Nhật Bản đầu tư lĩnh vực hạ tầng tại Việt Nam, ông Lê Minh, Phó tổng giám đốc phát triển chiến lược Công ty Riny, cho rằng đối với nhà đầu tư trong nước, chính sự yêu cầu minh bạch trong xây dựng và thu phí các dự án BOT là “trở ngại” lớn nhất và không còn hấp dẫn nhà đầu tư. Ông cho rằng lợi nhuận từ các dự án BOT trước đây nếu công khai có thể gặp phải phản ứng của người dân, chính vì thế các nhà đầu tư rất ngại khi phải công khai doanh thu ở các trạm thu phí.
Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, họ sẽ đánh giá xếp hạng tín dụng của quốc gia và tính minh bạch rồi mới quyết định đầu tư. Trong đầu tư hạ tầng, thời gian thu phí dài nên nhà đầu tư nước ngoài luôn yêu cầu Chính phủ phải bảo lãnh.
Theo ông Minh, để PPP hấp dẫn nhà đầu tư trong nước, cần tạo các cơ chế hấp dẫn giống như việc mở rộng quốc lộ 1A trước đây, nhưng phải kiểm soát chặt chẽ hơn về chi phí xây dựng và thời gian thu phí.
Đối với nhà đầu tư nước ngoài, cần cấu trúc lại cách mời gọi đầu tư PPP theo hướng đầu tư dự án từ 5-7 năm thay vì kéo dài từ 15-20 năm như hiện nay. Ví dụ, một dự án có thời gian hoàn vốn 20 năm thì doanh nghiệp có thể đầu tư trong vòng bảy năm, những năm còn lại Chính phủ có thể tính toán mua lại dự án hoặc tạo cơ chế mở cho nhà đầu tư chủ động bán lại.
Dẫn câu chuyện vì sao các nhà đầu tư Nhật Bản sẵn sàng đầu tư ở cảng Lạch Huyện (Hải Phòng), ông Minh cho biết khi đầu tư ở Lạch Huyện, họ sẽ có nhiều khoản thu như phí tàu vào cảng, phí kho bãi, các dịch vụ hậu cần logistics... Điều đó cho thấy khi có các cơ chế giúp doanh nghiệp có nhiều nguồn thu khác nhau thì họ sẵn sàng đầu tư, kể cả dự án cần vốn lớn.
Tiểu Diệp (Theo TBKTSG)