Điểm mặt “chợ đen” động vật hoang dã: Thủ đoạn tinh vi, thách thức pháp luật

Trong những năm gần đây, hoạt động buôn - bán động vật hoang dã diễn ra ngày càng phức tạp. Tuy các cơ quan chức năng và tổ chức liên quan đã có những biện pháp nhằm ngăn chặn hành vi vi phạm nêu trên, nhưng khi bảo vệ càng gắt gao thì các đối tượng lại càng tinh vi tìm những kẽ hở để luồn lách, trục lợi cá nhân.

“Vỏ bọc” hội nhóm lành mạnh để buôn bán trái phép

Thị trường buôn bán động vật hoang dã đã có sự phát triển đáng báo động, cả về số lượng, quy mô lẫn hình thức kinh doanh. Điều đáng nói là hoạt động này không chỉ diễn ra lén lút mà còn công khai, khiến công tác kiểm soát trở nên vô cùng khó khăn.

Mạng xã hội, với những ưu điểm như giao dịch trực tuyến, khả năng kết nối từ xa và dễ dàng che giấu danh tính người dùng, đã trở thành một kênh trao đổi, buôn bán phổ biến cho các mặt hàng cấm, đặc biệt là động vật hoang dã. Từ khỉ, chồn hương… cho đến loài quý hiểm như hổ, các giao dịch này diễn ra một cách kín đáo, khó bị phát hiện bởi cơ quan chức năng, khiến thị trường này ngày càng phức tạp và khó kiểm soát.

Các đối tượng thường lợi dụng vỏ bọc của những nhóm có tên gọi “lành mạnh” như “Hội yêu thích huấn luyện khỉ”, “Hội bảo tồn động vật hoang dã”, hay “Hội mê săn bắn động vật hoang dã” để làm nơi giao lưu, trao đổi thông tin và thực hiện các giao dịch mua bán trái phép. Đây thực chất là những trung tâm hoạt động buôn bán động vật hoang dã một cách tinh vi, gây khó khăn cho việc truy vết và xử lý.

Theo tìm hiểu của phóng viên Thương Trường, một hội nhóm công khai trên Facebook với tên gọi “Hội săn bắt bẫy thú 3 miền” đã thu hút tới 18,7 nghìn thành viên. Khi tham gia vào nhóm chat cộng đồng có tới 3,9 nghìn thành viên, phóng viên đã ghi nhận được nhiều hình ảnh về các loại thú rừng như nai, hổ, cầy hương, sóc... được cập nhật thường xuyên, kèm theo những lời mời chào hấp dẫn như “Siêu đáng yêu quấn chủ anh em đam mê liên hệ em nha”.

Đáng báo động hơn, các đối tượng còn ngang nhiên đăng tải hình ảnh tiêu bản hổ thật nhằm thu hút người mua. Bất chấp những lời cảnh báo về việc có thể bị thu giữ, vẫn có không ít người hỏi về giá thành của mặt hàng này. Thậm chí, người đăng bài còn không ngần ngại để lại thông tin liên lạc: “Thật sự muốn chơi và biết chơi thì zalo 0929.777.xxx”. Điều này cho thấy sự táo tợn và coi thường pháp luật của các đối tượng buôn bán động vật hoang dã.

Liên hệ với một tài khoản thường xuyên đăng tải những hình ảnh rồng Nam Mỹ (Iguana), người này cho biết, giá của loài này là 400.000 đồng/ kg, một con lớn độ dài khoảng 1m2 sẽ nặng khoảng 2kg (khoảng 800.000 đồng). Khi được hỏi về cách thức vận chuyển, người này cho biết sẽ gửi đi bằng xe khách như bình thường. Tiếp tục hỏi thêm về giấy tờ của loài động vật này, người bán cho biết “loài này không bị cấm, cũng như chim đồ thôi vì nó là động vật ngoại lai, không thuộc sách đỏ”.

Chúng tôi tiếp tục hỏi về mức độ cấm của loài động vật này, người này trấn an: “Giời động vật nào chả hoang dã a, này cũng giống như mấy con chim hay chó mèo thôi”, người này tiếp tục đảm bảo “khi anh nuôi số lượng lớn, người ta mới ngó. Mà cũng chẳng ai bắt mấy này làm gì vì có phải sách đỏ đâu. Giờ nói tới động vật là nhạy cảm”.

Hỏi kỹ hơn về phương thức vận chuyển, người này thừa nhận: “Ship xe động vật là người ta cũng ngại nhận, chứ đâu riêng gì con này”, người này đề xuất cho chúng tôi 2 cách “Một là em ship xe ở đây vào Sài Gòn rồi xe ôm đi tới chành xe ship tới anh. Hai là ship trực tiếp ở em tới anh nếu chỗ em cho xe đi Hải Phòng”. Thậm chí, người này còn cam kết thêm “Trong thời gian di chuyển có vấn đề gì e chịu, tới anh nó vẫn sống, chạy nhảy là được ạ”. Trước khi chốt đơn, khách cần cọc trước 50% số tiền, sau đó khi “hàng” về tay sẽ thanh toán nốt phần còn lại.

Theo tìm hiểu của phóng viên, rồng Nam Mỹ (Iguana) là động vật hoang dã nằm trong Phụ lục II CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp). Phụ lục II là những loài động vật, thực vật hoang dã hiện chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có thể sẽ bị tuyệt chủng… nếu không được kiểm soát. Mặc dù, việc nuôi rồng Nam Mỹ (Iguana) không bị cấm hoàn toàn ở Việt Nam, nhưng có những quy định cần tuân thủ. Việc mua bán, nuôi nhốt, vận chuyển rồng Nam Mỹ nằm trong Phụ lục II của CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp) có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự nếu không có giấy phép. 

Bên cạnh việc buôn bán động vật hoang dã còn sống, những đối tượng này còn có những vật phẩm được làm từ động vật hoang dã cũng được nhiều người săn đón như móng hổ, ví làm từ da hổ…. Thực trạng này không chỉ gây thiệt hại nặng nề cho các loài động vật hoang dã mà còn góp phần làm suy yếu các nỗ lực bảo vệ đa dạng sinh học.

Cuộc chiến gian nan: Nâng cao ý thức người dân và những bản án răn đe

Có thể thấy, mặc dù không có giấy phép nuôi nhốt hợp pháp thế nhưng bằng những thủ thuật tinh vi, nhiều đối tượng vẫn ngang nhiên trao đổi, buôn bán các loại động vật hoang dã, đe dọa đến sự đa dạng sinh học của những loài vật này.

Tuy nhiên, việc phát hiện và “bắt tại trận” các vụ buôn bán động vật hoang dã hiện nay đã trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, do những thủ đoạn tinh vi của các tay buôn. Lợi dụng các “lỗ hổng” của mạng xã hội, sự đa dạng về cách thức đăng tải bài viết trên các nền tảng số, cách thức giao kết hợp đồng, thỏa thuận mua bán hay phương thức thanh toán, các đối tượng đã lách luật một cách hiệu quả. Điều này khiến cho việc kiểm soát quảng cáo và buôn bán những động vật quý hiếm trở nên vô cùng chông gai.

Trước lợi nhuận khổng lồ từ các giao dịch buôn bán bất hợp pháp cùng với ham muốn trục lợi từ trào lưu nuôi động vật của một bộ phận người dân, các tay buôn bất chấp “truy lùng” không chỉ dừng lại ở các loài thú rừng thông thường mà còn tìm kiếm các giống động vật hoang dã nằm trong nhóm nguy cấp, quý hiếm.

Trước lợi nhuận khủng của các giao dịch buôn bán bất hợp pháp này mang lại cùng ham muốn trục lợi từ trào lưu nuôi động vật của người dân, các tay buôn cũng bất chấp “truy lùng” không chỉ dừng lại ở loài thú rừng bình thường mà còn tìm kiếm các giống động vật hoang dã nằm trong nhóm nguy cấp, quý hiếm. 

Bà Nguyễn Thị Phương Dung, Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), báo động về thực trạng đáng lo ngại này. Bà cho biết, tỷ lệ vi phạm liên quan đến động vật hoang dã trên internet đã tăng chóng mặt, vượt ngưỡng 50% trong những năm gần đây, so với năm 2015 chỉ 21%. Từ năm 2005, ENV đã thiết lập Đường dây nóng miễn phí bảo vệ ĐVHD 1800-1522 nhằm khuyến khích người dân trên cả nước chủ động thông báo các vi phạm về ĐVHD. Các thông tin tiếp nhận qua Đường dây nóng được ENV chuyển đến cơ quan chức năng địa phương để kịp thời xử lý. Chỉ riêng trong năm 2024, ENV đã tiếp nhận hơn 1.900 vụ vi phạm về ĐVHD do người dân thông báo với trung bình 7,3 vụ mới mỗi ngày.

Theo thống kê từ ENV, trong năm 2024, cộng đồng đã báo cáo 1.914 vụ việc liên quan đến động vật hoang dã, với nhiều vụ vi phạm xảy ra trên không gian mạng. Điều này cho thấy nhận thức của người dân về bảo vệ động vật hoang dã đang được nâng cao, là một tín hiệu đáng mừng.

Tuy nhiên, cuộc chiến này vẫn còn nhiều cam go. Lợi nhuận khổng lồ từ các giao dịch bất hợp pháp cùng với tâm lý muốn nuôi thú cưng độc lạ của một bộ phận người dân đã thúc đẩy các đối tượng buôn lậu săn lùng không chỉ thú rừng thông thường mà còn cả những loài động vật hoang dã thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm.

Trước thực trạng này, các cơ quan chức năng đã và đang tăng cường đấu tranh. Năm 2024, đã có 180 vụ án hình sự liên quan đến động vật hoang dã được khởi tố, trong đó 166 vụ (chiếm 92,2%) đã bắt giữ thành công các đối tượng vi phạm. Đặc biệt, mức án tù trung bình đã tăng lên 3,5 năm, gần gấp ba lần so với giai đoạn trước khi Bộ luật Hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 có hiệu lực (chỉ 1,3 năm giai đoạn 2014-2017). Những hình phạt nghiêm khắc này không chỉ mang tính răn đe mà còn thể hiện rõ quyết tâm của pháp luật trong việc chấm dứt triệt để hành vi buôn bán, vận chuyển, nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép.

Hành vi săn, bắt, giết, nuôi, nhốt động vật rừng trái quy định của pháp luật, bị xử phạt như sau:

1. Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với một trong các trường hợp sau:

a) Động vật rừng thông thường trị giá dưới 5.000.000 đồng;

b) Động vật rừng thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IIB trị giá dưới 3.000.000 đồng.

1a. Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với một trong các trường hợp sau:

a) Động vật rừng thông thường trị giá từ 5.000.000 đồng đến dưới 10.000.000 đồng;

b) Động vật rừng thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IIB trị giá từ 3.000.000 đồng đến dưới 5.000.000 đồng.

2. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng đối với một trong các trường hợp sau:

a) Động vật rừng thông thường trị giá từ 10.000.000 đồng đến dưới 20.000.000 đồng;

b) Động vật rừng thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IIB trị giá từ 5.000.000 đồng đến dưới 10.000.000 đồng.

Điều 21, Nghị định 35/2019/NĐ-CP

Mai Lan