"Doanh nghiệp xanh” và những trang sổ đen: Bài học từ vụ Tân Thuận Phong

Khi người xử lý rác thải lại bị khởi tố vì gây ô nhiễm môi trường và gian lận kế toán, đó không chỉ là sự sụp đổ của một doanh nghiệp, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh cho cả hệ thống quản lý, nơi “kinh tế xanh” đang bị nhuộm đen bởi lợi nhuận và sự buông lỏng giám sát.

Hơn hai thập niên qua, cái tên Tân Thuận Phong từng được xem như biểu tượng của chuyển đổi công nghiệp tại Hải Phòng: từ xưởng đúc đồng truyền thống thành doanh nghiệp xử lý chất thải công nghiệp và rác thải nguy hại hiện đại. Với cơ sở hạ tầng được đầu tư lớn, được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép hành nghề sớm, công ty này từng đại diện cho hướng đi “xanh hóa sản xuất”, được nhiều tập đoàn FDI chọn làm đối tác.

Nhưng đến nay, Giám đốc Bùi Văn Bình với biệt danh “Bình Đồng” cùng nhiều cấp dưới đã bị Bộ Công an khởi tố và bắt tạm giam về hai tội: “Gây ô nhiễm môi trường” và “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.

Một doanh nghiệp từng được ca ngợi là “làm sạch môi trường” nay lại bị cáo buộc “đầu độc môi trường”. Nghịch lý ấy khiến xã hội không khỏi bàng hoàng.

Bản chất của kinh tế môi trường là lấy trách nhiệm làm nền tảng. Doanh nghiệp được cấp phép xử lý chất thải nguy hại phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến hàng tấn hóa chất độc hại quay lại đất, nước, không khí.

Thế nhưng, theo kết quả điều tra ban đầu, Tân Thuận Phong đã bỏ qua nhiều khâu kiểm định, báo cáo khống khối lượng xử lý, gian lận sổ sách kế toán để che giấu sai phạm. Một số dòng tiền được chuyển qua đơn vị “liên kết” nhằm hợp thức hóa chứng từ. Việc “làm sạch” trên giấy tờ trở thành tấm bình phong cho những hành vi “làm bẩn” ngoài thực địa.

Ở đây, cái đáng lo không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật, mà là sự tha hóa đạo đức doanh nghiệp khi lợi nhuận được đặt lên trên trách nhiệm cộng đồng.

Một doanh nghiệp môi trường không thể mang màu xanh của cây cối, nhưng lại có “trái tim màu xám” của lợi ích. Bởi khi đạo đức bị thay bằng con số, thì dù có công nghệ hiện đại đến đâu, kết quả vẫn là ô nhiễm.

Vụ việc của Tân Thuận Phong đặt ra câu hỏi lớn: Vì sao một doanh nghiệp có dấu hiệu sai phạm trong thời gian dài vẫn lọt qua nhiều vòng kiểm tra, thậm chí còn mở rộng quy mô và được cấp phép dự án mới?

Đó là lỗ hổng trong cơ chế giám sát, nơi trách nhiệm giữa cơ quan môi trường, kế toán, và chính quyền địa phương chưa được gắn kết. Nhiều cơ quan vẫn tin vào báo cáo tự lập của doanh nghiệp, thay vì có kiểm chứng độc lập.

Khi giám sát bị “ủy thác bằng niềm tin”, rủi ro tất yếu là doanh nghiệp gian dối còn cơ quan quản lý thì bất lực.

Không chỉ riêng vụ này, trên thực tế, nhiều công ty xử lý rác thải tại Việt Nam đang hoạt động theo mô hình “công nghệ xanh - tài chính xám”: đầu tư lò đốt hiện đại để lấy niềm tin, nhưng đằng sau là những bãi chôn lấp sai chuẩn, những dòng sông âm thầm ô nhiễm.

Một khi sự dễ dãi trong kiểm soát trở thành thông lệ, “kinh tế xanh” chỉ còn là khẩu hiệu.

Hậu quả lớn nhất của vụ án không chỉ nằm ở vài con số thiệt hại hay số năm tù giam, mà là sự xói mòn niềm tin. Người dân đặt kỳ vọng vào doanh nghiệp xử lý rác để được hít thở không khí sạch, để nguồn nước không bị đầu độc. Nhưng giờ đây, chính người được giao nhiệm vụ “bảo vệ môi trường” lại là kẻ gây hại cho môi trường.

Đó là ô nhiễm kép, vừa ô nhiễm vật chất, vừa ô nhiễm lòng tin.

Và một khi niềm tin vào “doanh nghiệp xanh” bị đốt cháy cùng rác thải, con đường hướng tới phát triển bền vững sẽ càng gập ghềnh.

Từ vụ Tân Thuận Phong, có thể thấy rõ: muốn làm sạch môi trường, phải bắt đầu bằng làm sạch thể chế quản lý. Không thể để những doanh nghiệp “hai mặt” lợi dụng chính sách môi trường để kiếm lời, rồi để lại hậu quả cho xã hội gánh chịu.

Cần siết chặt cơ chế cấp phép, buộc doanh nghiệp xử lý rác thải phải chịu kiểm toán độc lập và công khai dữ liệu vận hành. Hệ thống kế toán, báo cáo môi trường phải được số hóa, truy xuất theo thời gian thực – tránh tình trạng “một báo cáo hai phiên bản”.

Và quan trọng hơn, phải đặt đạo đức doanh nghiệp ngang hàng với lợi nhuận. Một nền kinh tế xanh không thể tồn tại nếu doanh nghiệp chỉ xanh ở khẩu hiệu.

Vụ án Tân Thuận Phong là lời nhắc tỉnh táo: rác không chỉ nằm trong nhà máy, mà còn nằm trong ý thức con người và những cuốn sổ bị nhuộm đen.

Khi “người làm sạch” trở thành “người gây bẩn”, khi môi trường bị mua chuộc bằng kế toán, đó không chỉ là thất bại của một doanh nghiệp mà là phép thử cho toàn xã hội về cách chúng ta định nghĩa phát triển bền vững.

Pháp luật sẽ xử lý người vi phạm. Nhưng để tránh những “Tân Thuận Phong” khác, cần hơn hết là một hệ giá trị, nơi lợi nhuận phải phục vụ con người, chứ không phải ngược lại.

Đình Sáng