Dự báo năm 2023 có nhiều thuận lợi để ngành bán lẻ tiếp tục bứt tốc

Với 5,2 triệu tỷ đồng doanh thu, tương ứng với mức tăng trên 20,5% về chỉ số tăng trưởng so với cùng kỳ, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ năm 2022 được xem là điểm sáng trong bức tranh kinh tế Việt Nam. Nếu so với các thời kỳ trước, con số tăng trưởng này là rất ấn tượng.

Năm 2022 thị trường trong nước tiếp tục được củng cố, sức mua đã hồi phục, đặc biệt nhu cầu tiêu dùng các loại hàng hóa không thiết yếu gia tăng đã góp phần tăng tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ, tạo điểm tựa vững chắc cho các lĩnh vực sản xuất vượt qua khó khăn, phục hồi và phát triển. Dự báo năm 2023 sẽ có nhiều thuận lợi để ngành bán lẻ tiếp tục bứt tốc. Bên cạnh tăng tích tụ trong bán lẻ của các mô hình lớn, vấn đề tăng cường kết nối chuỗi cung ứng và phân phối được quan tâm nhiều hơn… sẽ tạo nên bức tranh sôi động và cạnh tranh hơn cho thị trường bán lẻ năm 2023.

Con số ấn tượng của ngành bán lẻ năm 2022

Dù trong nửa cuối năm có những biến động lớn do tác động nguồn cung và giá cả mặt hàng xăng dầu, song cũng có thể nhìn nhận rằng, năm 2022 chúng ta đã nỗ lực để vượt qua những tồn tại, hạn chế, bất cập khách quan, từng bước đưa thị trường lấy lại đà phát triển và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Quy mô và dung lượng thị trường năm 2022 đã ghi nhận những bước chuyển tích cực. Bức tranh thị trường hàng hóa trong năm nay tiếp tục cho thấy sự tăng tốc mạnh mẽ, sức mua đã được hồi phục… đưa tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả năm ước đạt hơn 5,2 triệu tỷ đồng, tăng 20,5% so với cùng kỳ. Riêng doanh thu bán lẻ hàng hóa cả năm 2022 ước đạt hơn 4,1 triệu tỷ đồng, tăng 14,8% so với năm trước. Trong đó, nhóm vật phẩm văn hoá, giáo dục tăng 22,9%; may mặc tăng 17,6%; phương tiện đi lại (trừ ô tô) tăng 13,8%; lương thực, thực phẩm tăng 10,2%; đồ dùng, dụng cụ, trang thiết bị gia đình tăng 6,6%.

Chuyên gia kinh tế Vũ Vinh Phú - nguyên Phó Giám đốc Sở Thương mại, nguyên Chủ tịch Hội Siêu thị Hà Nội khẳng định: “Tổng quan năm 2022, tình hình kinh tế - xã hội sau 2 năm chống chọi với đại dịch đã có những chuyển biến tích cực, hầu hết các chỉ tiêu kinh tế đã hoàn thành. Riêng với lĩnh vực bán lẻ, sức mua đã được hồi phục, nhất là vấn đề du lịch, dịch vụ. Nếu so với các thời kỳ trước, kể cả trước đại dịch thì những con số tăng trưởng đó là rất ấn tượng”.

Nhìn chung, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2022 có quy mô và tốc độ tăng cao hơn so với cùng kỳ nhiều năm trở lại đây và tăng cao hơn so với thời điểm trước dịch bệnh. Theo ông Phú, kết quả đó có được nhờ việc làm và thu nhập gia tăng, thị trường du lịch mở cửa trở lại, nhu cầu tiêu dùng các loại hàng hóa không thiết yếu gia tăng đã góp phần tăng tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ.

Tiêu dùng “xanh” và tích tụ lớn trong bán lẻ năm 2023

Theo dự báo của chuyên gia Vũ Vinh Phú, tốc độ lưu chuyển hàng hóa bán lẻ năm 2023 sẽ không nhích hơn so với năm 2022, mức tăng trong khoảng từ 12-14% nếu tình hình kinh tế - xã hội phát triển tốt và dịch bệnh không quay trở lại. Tiêu dùng vẫn ở trong dạng tiết kiệm hợp lý hơn, mặc dù tổng mức tiêu dùng xã hội vẫn chiếm khoảng 65-70% GDP toàn xã hội. Đáng chú ý, người tiêu dùng sẽ có nhiều lựa chọn hơn trước sự đa dạng của các loại hàng hóa, trong đó người tiêu dùng sẽ ưu tiên tập trung vào các mặt hàng “xanh” hơn, chất lượng và an toàn hơn cũng như các mặt hàng khuyến mại. Đặc biệt, dự báo trong năm 2023, xu thế bán hàng qua mạng sẽ tăng mạnh hơn.

Các doanh nghiệp bán lẻ đang tiếp tục quá trình tích tụ lớn hơn, chẳng hạn như tập hợp thêm các cửa hàng bách hóa chân rết, mở thêm các chuỗi cửa hàng tự chọn xoay quanh các trung tâm thương mại, siêu thị như Tập đoàn bán lẻ Central Retail, MegaMarket hay hệ thống của Hapro, SaiGon Coop, Masan. Bên cạnh tập trung vào việc đa dạng hóa nguồn hàng, các doanh nghiệp bán lẻ cũng sẽ quan tâm hơn đến vấn đề đang dạng hóa trong thanh toán (trực tiếp, gián tiếp)… Điều này sẽ tạo nên bức tranh thị trường sôi động và cạnh tranh hơn cho ngành bán lẻ năm 2023.

Ngoài việc tích tụ tập trung, theo ông Vũ Vinh Phú, hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) trong bán lẻ vẫn tiếp tục diễn ra. Cũng như năm 2022 hoạt động này mới chỉ dừng lại ở sự chủ động của doanh nghiệp bán lẻ nước ngoài, trong khi các doanh nghiệp trong nước chủ yếu tập trung vào đa dạng hóa và nâng cao chất lượng thương hiệu.

Nhiều điểm đáng chú ý về thị trường bán lẻ năm 2023

Bối cảnh năm 2023 có nhiều thuận lợi khi tình hình đại dịch trong nước đã được kiểm soát, sức mua xã hội đã hồi phục sẽ tạo ra những cơ hội hơn cho ngành bán lẻ trong nước phát triển, đặc biệt là vấn đề tích tụ trong bán lẻ, vấn đề kết nối chuỗi cung ứng và phân phối... Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn đó những khó khăn và thách thức đặt ra đối với lĩnh vực bán lẻ năm 2023.

Theo chuyên gia kinh tế Vũ Vinh Phú, diễn biến của thị trường bán lẻ năm 2023 dự báo sẽ có nhiều điểm đáng chú ý. Thứ nhất, sức mua xã hội bắt đầu hồi phục sau đại dịch, dù ở đâu đó tình trạng dịch bệnh vẫn còn diễn biến phức tạp, song tại thị trường nội địa chúng ta đã được kiểm soát. Tuy nhiên, sức mua được dự báo vẫn còn yếu… Thực tế trong 2 tháng cuối năm 2022 cho thấy, hàng vạn công nhân đang mất việc làm, nhiều doanh nghiệp sản xuất kinh doanh mất đơn hàng, giảm đơn hàng. Vì thế, triển vọng có đơn hàng cho một số doanh nghiệp cũng cần đợi thêm tới quý II năm 2023.

Một vấn đề quan trọng ảnh hưởng đến sức mua đó chính là vai trò quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm còn chưa đạt yêu cầu. Vài vụ như rau “VietGap rởm” hay các thực phẩm bẩn vẫn len lỏi trên thị trường khiến người tiêu dùng mất niềm tin. Trong khi đó, chuỗi đầu vào và đầu ra của lĩnh vực bán lẻ đang có ‘vấn đề’, chuỗi cung ứng ngắn của hệ thống phân phối chưa được thiết lập nhiều dẫn đến quá nhiều khâu trung gian. Một chuyên gia ở nước ngoài từng cho rằng, “thị trường bán lẻ ở Việt Nam là phức tạp nhất, nhiều khâu trung gian nhất, rắc rối nhất và tốn chi phí nhất”. Do đó, chúng ta cần phải cảnh tỉnh đối với các nhà bán lẻ, các nhà sản xuất và cơ quan quản lý nhà nước.

Hiện tượng giá đầu vào rẻ nhưng khi qua trung gian giá lại đẩy lên quá cao khá phổ biến. Ví dụ, giá thịt lợn hơi hồi tháng 10, tháng 11 tăng lên, giá heo hơi giảm 35%, nhưng giá tại một số siêu thị vẫn duy trì ở mức rất cao trên 200 ngàn đồng/kg, trong khi ở các chợ giá giảm xuống còn 130 ngàn đồng/kg. Một kg thịt lợn có sự chênh lệch với thị trường tự do (thị trường chưa được quản lý tốt) lên tới 70 ngàn đồng, trong khi thị trường văn minh hiện đại vốn dẫn dắt thị trường lại bán với mức giá mà chưa được kiểm soát. Tóm lại, nút thắt của hệ thống phân phối bán lẻ đang có vấn đề, vì thế chúng ta cần chấn chỉnh lại, nếu không sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sức mua xã hội.

Vấn đề công ăn việc làm thiếu ổn định, đời sống khó khăn và giá cả vô lý cũng như vấn đề quản lý nhà nước đang khiến cho vấn đề này chưa được kiểm soát tốt. Lẽ ra ‘lệnh’ của cơ quan quản lý nhà nước là ưu tiên kiểm soát giá đột biến, giá vô lý, nhưng cho đến nay chúng ta vẫn chưa thực hiện được. Không chỉ vậy, nhiều chương trình tổ chức khuyến mại, nhất là trong tháng khuyến mại dịp cuối năm đã xuất hiện nhiều đơn từ khiếu nại và phàn nàn trên mạng về một thực tế là “nói không thật, báo không thật” dẫn đến việc người tiêu dùng mất niềm tin vào các chương trình này, trong đó có ngày Black Friday và tháng khuyến mại quốc gia. Hoặc hoạt động giới thiệu và bán hàng hóa trên mạng của một số trang mạng lớn cũng quảng cáo cả hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ và hàng hóa không được lưu thông… Điều đó đang làm mất niềm tin của người tiêu dùng và ảnh hướng rất lớn đến sức mua của xã hội.

Thứ hai, tích tụ tập trung, xu hướng mua bán, sáp nhập doanh nghiệp vẫn tiếp tục phát triển. Đã đến lúc các nhà bán lẻ tập trung tích tụ để lớn hơn, chiếm thị phần nhiều hơn và giá cả cạnh tranh hơn. Đây là xu thế để hình thành các tập đoàn, mô hình bán lẻ lớn có vị thế thống lĩnh trên thị trường. Thứ ba, các nhà bán lẻ tăng cường kết nối chuỗi cung ứng giữa sản xuất và phân phối, đi thẳng từ sản xuất đến bán lẻ tạo thêm lực lượng cho mình để có thể giảm giá hơn cho người tiêu dùng và nâng cao khả năng cạnh tranh. Tập đoàn Masan là một minh chứng rõ nhất khi đã dồn vốn, cung cấp công nghệ, quản lý nội bộ và quản lý bán hàng cho hàng vạn cửa hàng tạp hóa. Masan có lợi thế bởi nhiều mặt hàng thương mại bán lẻ, công nghệ phẩm bách hóa đều do tập đoàn này sản xuất. Vì thế việc kết nối này đã tạo cho Masan có được sức mạnh tổng hòa trong việc xây dựng thương hiệu cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh về giá so hơn với các mô hình khác.

Thứ tư, những “khuyết tật” của hệ thống phân phối bán lẻ vẫn chưa được khắc phục cơ bản. Ở ngoài biên giới Việt Nam, thế giới thực sự rất quan tâm tới kênh bán lẻ truyền thống như hệ thống các chợ, trong khi đó, Việt Nam chúng ta đôi lúc bỏ quên kênh này. Hiện nay, chợ của chúng ta vẫn là đầu vào đầu ra, cũng quản lý mua bán nhưng hầu như không có chứng từ hóa đơn, mặc dù giá cả rẻ hơn nhưng vấn đề chất lượng không được kiểm soát. Cùng với đó là văn hóa kinh doanh rất “chợ” và một hệ thống hạ tầng kinh doanh “nhếch nhác”.

Chúng ta đang có tới 9.000 chợ, nhưng chỉ khoảng 20% chợ chấp nhận được. Thực trạng này cho thấy vấn đề quy hoạch và chính sách về phát triển chợ chưa được định hướng đúng đắn, thậm chí có nơi chệch hướng. Có những địa phương đã làm đến cả 10 chợ dân sinh, nhưng chẳng có ai vào mua bán. Rõ ràng chúng ta chưa bắt trúng “mạch” đối với vấn đề chợ dân sinh.

Ngoài ra, hiện tại còn xuất hiện hiện tượng độc quyền thống lĩnh thị trường của một số siêu thị lớn. Câu chuyện “ai chịu chi” thì vào siêu thị, trong khi thực tế lượng hàng hóa chúng ta sản xuất được rất dồi dào, nhưng rồi phải chuyển sang giảm chi phí để bán hàng không sạch. Đó là vấn đề khiến mục tiêu về an toàn thực phẩm cũng như giảm số vụ ngộ độc thực phẩm trên cả nước chưa làm được, dẫn đến niềm tin người tiêu dùng thềm phần giảm sút.

Thái Đạt