Giáo dục sở hữu trí tuệ từ sớm là bước đi chiến lược của thời đại số hóa

Trong thời đại mà đổi mới sáng tạo được xem là xương sống của phát triển kinh tế - xã hội, việc tiếp cận với kiến thức về sở hữu trí tuệ (SHTT) từ sớm không còn là lựa chọn mà đang trở thành một nhu cầu cấp thiết. Những ý tưởng có giá trị chỉ thực sự phát huy được tiềm năng khi người trẻ biết cách bảo vệ, khai thác chúng một cách bài bản, chiến lược và điều đó phải bắt đầu từ giáo dục.

Biến ý tưởng thành tiền - cơ hội từ giáo dục sở hữu trí tuệ

Theo bà Altaye Tedla Desta – Trưởng bộ phận đào tạo trực tuyến của Học viện WIPO (Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới), Việt Nam cần đưa nội dung đổi mới sáng tạo, SHTT và khởi nghiệp vào chương trình học từ cấp tiểu học.

Tại hội thảo do Cục Sở hữu trí tuệ tổ chức sáng 25/3, bà nhấn mạnh rằng việc giáo dục SHTT không chỉ để bảo hộ tài sản trí tuệ, mà còn là “chiến lược để kiếm tiền, để trao quyền và định hướng thị trường cho những sản phẩm trí tuệ trẻ”.

Có thể thấy, rất nhiều ý tưởng xuất sắc của thế hệ trẻ có nguy cơ bị mất, bị sao chép hoặc bị tước đoạt lợi ích tài chính nếu không được bảo vệ đúng cách. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong môi trường khởi nghiệp và kinh tế sáng tạo đang phát triển nhanh chóng.

Trong một nền kinh tế mà phần lớn tài sản nằm ở giá trị vô hình như thương hiệu, sáng chế, phần mềm, thiết kế, thì ý tưởng chưa được bảo vệ giống như một viên ngọc quý không được khóa lại. Nó dễ dàng bị đánh cắp, sao chép, hoặc bị chính những người nắm bắt thị trường nhanh hơn chiếm dụng. Nếu người trẻ không được dạy cách “bảo vệ viên ngọc quý của mình” bằng pháp luật SHTT, thì đổi mới sáng tạo sẽ mãi là khái niệm mơ hồ, không thể sinh lời.

Tư duy sở hữu trí tuệ cần hình thành từ tuổi 12

Từ 12 đến 20 tuổi, bộ não con người phát triển mạnh về vùng tư duy trừu tượng, khả năng tưởng tượng và giải quyết vấn đề. Đây là giai đoạn trẻ có khả năng kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn để đưa ra giải pháp sáng tạo – nhưng đồng thời cũng là giai đoạn dễ bị bóp nghẹt bởi giáo dục truyền thống nếu thiếu tính liên ngành và linh hoạt.

Việc lồng ghép nội dung SHTT vào các môn học như Khoa học, Công nghệ, Ngữ văn, hoặc hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị và quyền sở hữu đối với sản phẩm trí tuệ của mình.

Việc giáo dục SHTT trong giai đoạn này không chỉ mang tính “hướng nghiệp” mà còn là cách khơi dòng chảy sáng tạo, chuyển đổi nó thành tư duy chiến lược. Chẳng hạn như một học sinh thích vẽ truyện tranh không chỉ nên học mỹ thuật, mà còn cần hiểu cách giữ bản quyền hình ảnh, hoặc thương mại hóa nhân vật do mình tạo ra. Nếu không được khai thác đúng thời điểm, tiềm năng sáng tạo sẽ bị mai một.

Khoảng trống nhận thức về SHTT tại Việt Nam

Theo khảo sát của Cục Sở hữu trí tuệ trên 800 học sinh phổ thông, có tới 74% học sinh tiểu học và 87% học sinh THCS chưa bao giờ được tiếp cận kiến thức về SHTT. Tuy nhiên, đáng mừng là phần lớn học sinh bày tỏ sẵn sàng học hỏi lĩnh vực này nếu được giảng dạy.

Hệ quả của việc không được tiếp xúc về SHTT từ sớm là học sinh dễ dàng vi phạm bản quyền mà không nhận thức được, chẳng hạn như sử dụng hình ảnh trên mạng để làm bài thuyết trình, sao chép nhạc khi làm clip TikTok, chia sẻ phần mềm crack… Những hành vi này phổ biến đến mức bị xem là “bình thường”, vô tình tạo ra nền văn hóa vi phạm SHTT ngay từ sớm.

Cùng với đó, học sinh cũng không biết cách bảo vệ sản phẩm trí tuệ của chính mình. Một em học sinh làm ra phần mềm học tập độc đáo có thể mất quyền sở hữu nếu người khác đưa nó ra thị trường trước. Điều đó khiến nhiều ý tưởng hay mãi mãi nằm trong ngăn bàn, thay vì là tài sản của cá nhân các em học sinh và góp phần làm giàu cho xã hội.

Giáo dục SHTT không chỉ để học mà còn để làm

Ông Trịnh Văn Sơn, TGĐ Trường Thành Media, cho rằng giáo dục sở hữu trí tuệ không chỉ là truyền đạt lý thuyết mà cần gắn với hành động, góp phần hình thành văn hóa SHTT cho cả xã hội. Những nội dung này sẽ được thiết kế dưới dạng học liệu số sinh động, dễ tiếp cận, giúp học sinh có thể áp dụng kiến thức ngay vào thực tế, từ việc nhận biết bản quyền đến lên ý tưởng khởi nghiệp.

Theo ông Lê Ngọc Lâm, nguyên Phó Cục trưởng Cục SHTT, hơn 95% dự án khởi nghiệp thất bại không có chiến lược bảo vệ tài sản trí tuệ. Đây là một thực tế đáng báo động. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, tài sản trí tuệ chính là “vũ khí” sống còn. Thương hiệu, bằng sáng chế, kiểu dáng… là những yếu tố khiến nhà đầu tư rót vốn và doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô.

Nếu giáo dục phổ thông không tạo nền móng cho tư duy bảo vệ ý tưởng, thì người trẻ sẽ bước vào khởi nghiệp như một chiến binh không áo giáp. Hệ quả không chỉ là thất bại cá nhân, mà còn là lãng phí nguồn lực xã hội, khi các ý tưởng sáng tạo bị bỏ phí hoặc rơi vào tay đối thủ.

Hướng tới hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có chiều sâu

Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục SHTT, cho biết, Cục sẽ phối hợp chặt chẽ với Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT) để đẩy mạnh phổ cập SHTT trong trường học. Việc đưa kiến thức này vào chương trình học không chỉ bảo vệ người học mà còn góp phần xây dựng một nền kinh tế sáng tạo, nơi các sản phẩm trí tuệ được tôn trọng và khai thác đúng cách.
Giáo dục SHTT không nên giới hạn trong việc học luật, mà là xây dựng văn hóa tôn trọng sáng tạo. Văn hóa này bắt đầu từ những điều nhỏ nhất như biết ghi nguồn tài liệu, hỏi xin phép khi dùng ảnh của người khác, hiểu sự khác biệt giữa chia sẻ và chiếm dụng.

Khi thế hệ học sinh hôm nay lớn lên với tư duy coi trọng tài sản trí tuệ, xã hội sẽ dần hình thành môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng và bền vững hơn.

Sở hữu trí tuệ không chỉ là quyền được bảo vệ, mà còn là năng lực phát triển cá nhân và quốc gia. Đưa giáo dục SHTT vào trường học từ sớm là một khoản đầu tư dài hạn, không chỉ để ngăn chặn đạo nhái, mà còn để tạo ra những thế hệ trẻ biết cách biến ý tưởng thành giá trị, và giá trị thành lợi nhuận.

Mai Chi