Năm 2022 có thể nói là một năm khủng hoảng của thị trường chứng khoán Việt Nam khi các cổ phiếu giảm sâu, tài khoản hầu hết nhà đầu tư đều trong tình trạng âm nặng. Những tháng cuối năm, chỉ số VN-Index đã tăng hơn 15,3%, lên 1.051,81 điểm, giúp một số cổ phiếu hồi phục tăng 50 - 70% từ mức đáy. Cơ hội mua cổ phiếu rẻ mở ra nhưng nỗi lo thị trường lao dốc kéo dài vẫn ám ảnh các nhà đầu tư.
Một năm đầy biến động
Thị trường chứng khoán Việt Nam vừa trải qua một năm đầy biến động xuất phát từ tâm lý thận trọng của nhà đầu tư trước những bất ổn và triển vọng kém tích cực về kinh tế-chính trị thế giới và có sự đồng pha với diễn biến trên thị trường chứng khoán thế giới.
Nhờ các biện pháp hỗ trợ kinh tế sau đại dịch Covid-19, lạm phát đã tăng mạnh ở nhiều nơi trên thế giới khiến nhiều nền kinh tế phải tiếp tục thắt chặt chính sách tiền tệ với nhịp độ nhanh, mạnh nhằm kiểm soát lạm phát. Cụ thể, trong năm 2022, Cục Dữ trữ Liên bang Mỹ (FED) đã tăng lãi suất điều hành thêm 3,75% qua 6 lần điều chỉnh liên tiếp: tháng 3/2022 tăng 0,25%, tháng 5/2022 tăng 0,5% và 4 lần liên tiếp tăng 0,75%, vào tháng 6, 7, 9 và 11/2022, mức tăng mạnh nhất kể từ năm 1994.
Tương tự, Ngân hàng Trung ương Anh đã điều chỉnh tăng lãi suất 7 lần liên tiếp kể từ tháng 12/2021, lên mức 2,25%. Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cũng ba lần điều chỉnh tăng lãi suất trong năm 2022 trong bối cảnh lạm phát tiếp tục xu hướng tăng ở khu vực này. Động thái thắt chặt chính sách tiền tệ trên thế giới đang làm dấy lên lo ngại về rủi ro “suy thoái – lạm phát” ở một số quốc gia.
Các tổ chức quốc tế tiếp tục điều chỉnh giảm dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong năm 2022 và 2023: Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) (tháng 10/2022) hạ mức dự báo xuống còn 3,2% cho năm 2022 và 2,7% cho năm 2023, trong khi Ngân hàng Thế giới (tháng 9/2022) ước tính tăng trưởng GDP toàn cầu sẽ giảm xuống còn 0,5% trong năm 2023. Bên cạnh đó, tình hình địa chính trị thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường trong năm 2022. Xung đột Nga-Ukraina, căng thẳng giữa các nước lớn và chiến lược Zero-Covid của Trung Quốc tiếp tục tiếp diễn đã làm trầm trọng tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu; giá cả lương thực, năng lượng theo đó tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí của các doanh nghiệp và gia tăng áp lực lạm phát.
Trong bối cảnh đó, thị trường chứng khoán trên thế giới cũng trải qua nhiều biến động. Ngay cả sau đợt phục hồi gần đây, chỉ số MSCI All-Country World Index đang trên đà có năm tồi tệ nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Chỉ số S&P 500 có thể sẽ kết thúc năm 2022 với hiệu suất kém tương tự.
Trong nước, dòng tiền trên thị trường chứng khoán đã chịu sự tác động của các thay đổi trong mặt bằng lãi suất. Sau các bước điều chỉnh lãi suất liên tục của FED trong thời gian vừa qua, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng đã 2 lần điều chỉnh tăng lãi suất điều hành nhằm ứng phó với lạm phát và giảm tác động từ bên ngoài.
Ngoài ra, mặt bằng lãi suất tiền gửi tại các ngân hàng thương mại cũng đã gia tăng, thu hút dòng tiền quay trở lại hệ thống ngân hàng và giảm sự hấp dẫn của kênh đầu tư chứng khoán trong ngắn hạn. Dòng vốn đầu tư trên thị trường chứng khoán cũng có sự dịch chuyển trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh khi dịch bệnh được kiểm soát. Bên cạnh đó, thị trường chứng khoán đã tăng trưởng mạnh trong năm 2021 đến quý 1/2022.
Do vậy, khi xuất hiện các yếu tố tác động không thuận, nhà đầu tư sẽ có tâm lý chốt lời nhằm bảo vệ thành quả, tạo nên áp lực bán trên thị trường. Ngoài ra, việc điều tra, khởi tố một số doanh nghiệp bất động sản lớn trong thời gian vừa qua liên quan đến các sai phạm trong việc phát hành trái phiếu doanh nghiệp cũng tác động đến tâm lý chung trên thị trường chứng khoán, tạo tâm lý thận trọng trong đầu tư, tác động đến dòng tiền trên thị trường.
Kết quả, thị trường chứng khoán Việt Nam có thời điểm lùi về mức sâu nhất là 947,2 điểm, “bốc hơi” 36,29% điểm số trong năm 2022. Những cú trồi sụt liên tục đã khiến VN-Index trở thành chỉ số có hiệu suất đầu tư kém tích cực nhất kể từ đầu năm. Rất nhiều nhà đầu tư cũng thua lỗ nặng nề, thậm chí “cháy tài khoản” sau mỗi lần dùng đòn bẩy.
Nhiều điểm sáng kinh tế hỗ trợ
Nền kinh tế Việt Nam vẫn đang đối diện khá nhiều thách thức. Tuy nhiên, nhìn về dài hạn vẫn có những “tia sáng nơi cuối đường hầm” - điểm sáng cho nền kinh tế, từ đó hỗ trợ cho thị trường chứng khoán trong dài hạn như: nền tảng kinh tế duy trì được tốc độ tăng trưởng tốt từ 6-8% và cấu trúc dân số trẻ. Thị trường chứng khoán giảm về mức định giá thấp so với lịch sử và một số doanh nghiệp tốt vẫn duy trì được lợi nhuận khả quan. Việt Nam vẫn là trung tâm sản xuất trong khu vực khi tăng trưởng xuất nhập khẩu ấn tượng trong nhiều năm qua và đang hưởng lợi từ xu hướng chuyển dịch chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc. Chính phủ đặt nhiều ưu tiên vào phát triển kinh tế, xây dựng môi trường thu hút đầu tư với chính sách hội nhập tiên tiến, mở rộng tầm ảnh hưởng quốc tế, tham gia vào các hiệp định thương mại quan trọng. Dòng tiền tiết kiệm trong dân vẫn rất lớn, nếu được dẫn vốn đúng hướng sẽ phát huy kênh huy động vốn cho nền kinh tế mà không bị phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng thương mại, vốn chỉ phù hợp với vốn lưu động và tiền gửi thanh toán và ngắn hạn. Bên cạnh đó, dòng tiền kiều hối, dòng tiền đầu tư FDI, dòng tiền đầu tư tài chính nước ngoài cũng đang tìm kiếm cơ hội cho vay và đầu tư vào các doanh nghiệp Việt Nam.
Năm 2022, Việt Nam đã gần như đã hoàn thành mục tiêu tăng trưởng GDP và lạm phát dự kiến khá thấp so với mục tiêu 4%. Đây là thời điểm thích hợp để đẩy mạnh chuẩn bị cho các mục tiêu vĩ mô năm 2023. Với mục tiêu năm 2023 tăng trưởng GDP đạt 6,5% và lạm phát 4,5% cung tiền và room tín dụng có thể quay trở lại trạng thái mở rộng sau khi đã được kiểm soát chặt chẽ từ đầu năm. Điều này sẽ hỗ trợ được vấn đề khó khăn thanh khoản cục bộ ở một số nhóm ngành, cũng như giúp thị trường chứng khoán khởi sắc trở lại. Mặt bằng định giá thị trường PE xấp xỉ 10,x thấp hơn so với trung bình quá khứ và các nước trong khu vực cùng với tín hiệu mua ròng mạnh từ khối ngoại cho thấy triển vọng dài hạn cho thị trường Việt Nam.
Việc duy trì đà tăng trưởng cao và lạm phát ở mức thấp giúp Việt Nam là điểm sáng trong khu vực cũng như toàn cầu để thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài. Thêm vào đó, việc FED dự báo giảm tốc độ tăng lãi suất, áp lực tỷ giá chậm lại, nguồn cung đô la Mỹ gia tăng trong các tháng cuối năm và nửa đầu năm 2023 sẽ là các yếu tố tích cực cho kinh tế Việt Nam trong năm 2023. Xu thế dịch chuyển dòng vốn đầu tư khỏi Trung Quốc cũng như khu vực châu Âu từ sự kiện Nga-Ukraina vẫn đang diễn ra và Việt Nam có cơ hội thu hút dòng vốn dịch chuyển. Điều này tạo cơ hội dài hạn cho nhóm ngành khu công nghiệp và các ngành liên quan.
Kết quả kinh doanh quý IV/2022 của nhóm bán lẻ, dịch vụ có thể tăng trưởng mạnh mẽ trên nền tăng trưởng thấp của cùng kỳ năm 2021. Dòng tiền có thể tìm tới các ngành, doanh nghiệp có kết quả kinh doanh tăng trưởng tốt và tạo cơ hội tăng giá đối với các cổ phiếu nhóm ngành này. Đầu tư công được kỳ vọng sẽ là động lực tăng trưởng kinh tế giai đoạn tới khi có thể giúp nhiều ngành nghề liên quan hưởng lợi như xây dựng, bất động sản, ngân hàng... Tuy nhiên, cần lưu ý bên cạnh yếu tố tích cực trên, các nhóm ngành khác nhau đều đang gặp khó khăn riêng, đặc biệt là bất động sản. Vì vậy nhà đầu tư nên cân nhắc kỹ cơ hội và rủi ro đối với từng ngành, mã cổ phiếu cụ thể trước khi giải ngân.
Quản trị rủi ro trước biến động khó lường
Trong năm 2023, các chuyên gia đều cho rằng nên thận trọng, quản trị rủi ro tốt vì còn khá nhiều biến số khó lường. Đánh giá về cơ hội ngắn hạn, các chuyên gia khá thống nhất cho rằng các tin xấu khó có thể xấu hơn, thậm chí đang có nhiều tín hiệu bớt xấu, chẳng hạn áp lực tăng lãi suất được giảm đi khi FED tỏ ra mềm mỏng hơn, áp lực tỷ giá cũng hạ nhiệt. Dù vậy, cũng có quan điểm thận trọng trước các rủi ro xuất hiện thêm áp lực đáo hạn trái phiếu cũng như nhu cầu rút tiền về thời điểm cuối năm.
Bà Trần Thị Khánh Hiền - Giám đốc Phân tích VnDirect, dự báo những tháng đầu năm 2023, thị trường có thể tăng phần lớn do định giá các tài sản đã quá hấp dẫn, song đà tăng sẽ khá mong manh và không ổn định trong bối cảnh thanh khoản thấp, áp lực lãi suất, tỷ giá và bài kiểm tra năng lực thanh toán cho trái phiếu đáo hạn vẫn còn. Tuy vậy, kể từ giữa 2023, đà tăng trưởng sẽ vững chãi hơn nhờ kỳ vọng FED sẽ cắt giảm lãi suất trong năm sau. Khi các ngân hàng trung ương trở nên bớt “diều hâu” sẽ kích hoạt một đợt định giá lại tài sản mới. Thị trường chứng khoán, đặc biệt các thị trường mới nổi sẽ phản ánh câu chuyện giảm lãi suất từ cách đó 4-6 tháng. Bên cạnh đó, tăng trưởng lợi nhuận ròng toàn thị trường sẽ khởi sắc hơn trong nửa cuối năm 2023 nhờ việc lãi suất giảm, đồng tiền trong nước mạnh lên cùng với giá nguyên vật liệu đầu vào giảm. Ngoài ra, Trung Quốc mở cửa trở lại sẽ tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế, đây cũng là tín hiệu tốt cho sự phục hồi của thị trường chứng khoán Việt Nam.
Nhìn nhận về bức tranh vĩ mô thế giới năm tới, ông Đào Phúc Tường - chuyên gia Quản lý quỹ đầu tư cho rằng, nhà đầu tư cần chú ý ba yếu tố then chốt. Thứ nhất là, thị trường lao động Mỹ, vì yếu tố này tác động đến lạm phát, từ đó ảnh hưởng đến lãi suất. Thứ hai là, căng thẳng Mỹ - Trung và những động thái cấm vận. Thứ ba là, kỳ vọng mở cửa nền kinh tế của Trung Quốc. Trong nước, ông Tường cho rằng yếu tố cần quan tâm là doanh nghiệp Việt Nam sẽ sống sót thế nào với sự thiếu hụt thanh khoản và lãi suất tăng cao. Bên cạnh đó, dòng vốn 20.000 nghìn tỷ của nhà đầu tư nước ngoài sẽ nằm bao lâu và liệu còn thêm rủi ro nào trong nửa đầu năm 2023. Những yếu tố này sẽ là trục xoay tác động đến thị trường chứng khoán. Liên tục kiểm tra sự thay đổi của các yếu tố vĩ mô và nhận diện xu hướng của nhóm dẫn dắt thị trường là bài học mà ông Cao Minh Hoàng, Giám đốc Đầu tư IPAAM đưa ra. Theo ông, nếu nhà đầu tư chỉ tập trung đầu tư một nhóm cổ phiếu thì cần quan tâm nhiều đến chính sách tiền tệ, vĩ mô thế giới.
Ông Bùi Nguyên Khoa, Trưởng nhóm Phân tích thị trường Công ty Chứng khoán Ngân hàng BIDV đánh giá, năm 2023 sẽ là năm thị trường không rõ ràng về xu hướng mạnh, và sẽ là năm khó khăn hơn trong lựa chọn cổ phiếu. Tuy nhiên các nhà đầu tư vẫn có thể lưu ý tới một số cổ phiếu được đánh giá cao như cổ phiếu ngành như logistics, tiện ích hoặc tiêu dùng. Còn trong báo cáo chiến lược đầu tư cổ phiếu năm 2023, chuyên gia tại VnDirect lưu ý, đầu tư ESG (các khoản đầu tư chú trọng đến môi trường, xã hội và quản trị) ở Việt Nam hiện vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, song làn sóng này đang thu hút sự chú ý mạnh mẽ trên thế giới và trong khu vực. Bất chấp tình hình khó khăn của năm 2022, các quỹ đầu tư ESG tại Singapore, Thái Lan và Indonesia, ghi nhận tài sản ròng tăng gấp đôi với với năm trước. Dòng tiền ESG đang chảy sôi động trên thị trường quốc tế sẽ dần tiếp cận Việt Nam ngày càng nhiều, và tất nhiên, cơ hội định giá cao hơn sẽ lớn cho các doanh nghiệp đã triển khai thực thi ESG sớm. Những doanh nghiệp nắm bắt được cơ hội và tiếp cận được nguồn vốn rẻ sẽ dẫn đầu trong cuộc đua năng lượng tái tạo đang cận kề.
Cũng theo các chuyên gia, để có một danh mục dài hạn an toàn, nhà đầu tư cần chuẩn bị nguồn tiền đầu tư ổn định, không bị rút ra trước hạn, chỉ tham gia với tỷ trọng vừa phải khoảng 20% danh mục, và hạn chế tối đa sử dụng tiền vay để có thể chủ động trước mọi tình huống khó lường và giảm thiểu rủi ro khi thị trường chứng khoán đột ngột đảo chiều.
Trung Anh