Minh bạch nguồn gốc, thị trường hàng xách tay đến hồi chuông kết thúc?

Từng được người tiêu dùng Việt xem là lựa chọn do “xịn, rẻ”, hàng xách tay đã tạo nên một thị trường hàng triệu đô hoạt động ngoài kiểm soát. Tuy nhiên, trước làn sóng siết chặt pháp lý và sự trỗi dậy của hàng chính hãng, mô hình này đang đối mặt với nguy cơ thoái trào.

Suốt nhiều năm qua, hàng xách tay đã len lỏi vào đời sống tiêu dùng của người Việt như một “lá chắn” bảo chứng cho chất lượng, giá rẻ và sự an tâm. Dù không có khái niệm rõ ràng trong hệ thống pháp luật, “hàng xách tay” vẫn được hiểu là những sản phẩm do cá nhân mang về nước sau mỗi chuyến đi nước ngoài, phần lớn qua đường hàng không.

Tâm lý sính ngoại, chuộng hàng “auth” giá rẻ đã vô tình tiếp tay cho một thị trường khổng lồ, hoạt động âm thầm trong vùng xám pháp lý. Mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thuốc, hàng điện tử, đồ gia dụng... đều có thể được dán nhãn “xách tay từ Mỹ, Nhật, Pháp” để thu hút người mua. Không hóa đơn, không kiểm định, không đơn vị phân phối rõ ràng, hàng xách tay vì thế trở thành mảnh đất màu mỡ cho hàng giả, hàng kém chất lượng trà trộn.

Điển hình như vụ triệt phá đường dây sản xuất thuốc tân dược giả tại Thanh Hóa vào tháng 4/2025. Hàng trăm nghìn viên thuốc được gắn mác "xách tay", nhưng thực chất là thuốc giả sản xuất thủ công, không qua kiểm định, rao bán công khai trên mạng xã hội, khiến người tiêu dùng đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng về sức khỏe.

Không chỉ thuốc, nhiều sản phẩm “xách tay” không rõ nguồn gốc khác như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng cũng chứa nguy cơ tiềm ẩn, từ chất cấm cho đến tác dụng phụ không kiểm soát. Người tiêu dùng khi gặp sự cố gần như không được bảo vệ do thiếu hóa đơn, bảo hành hay bất kỳ đại diện phân phối nào đứng ra chịu trách nhiệm.

Doanh nghiệp nhập khẩu chính ngạch, vốn phải chịu thuế, kiểm định và đáp ứng hàng loạt quy định pháp lý, lại phải cạnh tranh về giá với hàng “xách tay trốn luật”, tạo nên sự bất bình đẳng nghiêm trọng trong môi trường kinh doanh.

Về mặt pháp lý, hàng xách tay hiện chưa có một khung quy định riêng biệt. Tuy nhiên, các hoạt động mua bán liên quan vẫn chịu sự điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật như Luật Hải quan, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các nghị định xử phạt hành chính trong lĩnh vực thương mại.

Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định xử phạt hành vi kinh doanh hàng nhập lậu, không khai báo hải quan, với mức phạt có thể lên đến hàng trăm triệu đồng, kèm theo tịch thu tang vật và truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (sửa đổi) cũng yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh phải cung cấp thông tin minh bạch về sản phẩm. Tuy nhiên, với hàng xách tay không có đơn vị phân phối chính thức, việc xác định trách nhiệm gần như không thể khi xảy ra sự cố.

Cá nhân, tổ chức kinh doanh hàng xách tay nếu không tuân thủ quy định về kiểm dịch, chứng từ, hoặc khai báo hải quan có thể bị xử lý hành chính, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

Sau chiến dịch truy quét: Khi hàng chính hãng lên ngôi, liệu còn cần "xách tay"?

Chiến dịch truy quét mạnh tay từ các cơ quan chức năng trong thời gian gần đây đang dần làm rõ ranh giới pháp lý mờ nhạt bấy lâu. Hàng loạt đường dây buôn bán, vận chuyển, phân phối hàng “xách tay trá hình” bị triệt phá, không chỉ lộ ra bản chất của một thị trường ngầm đầy rủi ro, mà còn đặt ra một câu hỏi lớn: “Liệu chúng ta còn cần đến hàng xách tay khi hàng chính hãng ngày càng phổ biến và dễ tiếp cận?”.

“Trước đây tôi thường mua hàng xách tay online vì nghĩ vừa rẻ vừa chất lượng. Nhưng sau vài lần hàng hóa có vấn đề không như mong đợi, bảo hành không có, tôi quyết định chuyển sang mua hàng nhập khẩu chính hãng. Giá có cao hơn, nhưng đổi lại là sự yên tâm”, chị Hoàng Thị Minh Nguyệt, người tiêu dùng tại Phú Thọ chia sẻ.

Sự siết chặt pháp lý không chỉ giúp bảo vệ người tiêu dùng khỏi những rủi ro về hàng giả, hàng cấm, mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn cho các doanh nghiệp chính quy. Khi hàng chính hãng được phân phối rộng rãi qua các kênh chính thức, có bảo hành và thông tin rõ ràng, hàng xách tay đang dần mất đi lý do để tồn tại.

Thị trường xách tay từng bùng nổ nhờ lỗ hổng quản lý và tâm lý sính ngoại. Nhưng giờ đây, khi hệ thống phân phối chính hãng phát triển, người tiêu dùng đang có xu hướng lựa chọn sự minh bạch và an toàn thay vì rủi ro mập mờ. Vấn đề không chỉ là siết chặt, mà còn là tái lập niềm tin đúng chỗ, nơi người tiêu dùng không phải đánh cược bằng sức khỏe của mình vì sự thiếu minh bạch.

Một thị trường triệu đô không thể mãi hoạt động ngoài vòng kiểm soát. Đã đến lúc đưa “hàng xách tay” trở về đúng vị trí – hoặc minh bạch hóa, hoặc dẹp bỏ hoàn toàn.

Mai Chi