Hiện nay, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 nói riêng và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng nói chung khi đề cập trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng thường đi theo hướng “buộc thực hiện nghĩa vụ nếu không sẽ gánh chịu trách nhiệm pháp lý”. Điều này đúng nhưng chưa toàn diện.
Người tiêu dùng e ngại, không muốn khiếu nại, khởi kiện
Theo Luật Bảo vệ quyền lợi Người tiêu dùng, trong quá trình sử dụng hàng hóa, dịch vụ, người tiêu dùng được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp; được cung cấp đầy đủ thông tin về hàng hóa, dịch vụ; được yêu cầu bồi thường thiệt hại khi hàng hóa, dịch vụ không đúng với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, chất lượng, các nội dung mà tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ đã công bố, niêm yết, quảng cáo hoặc cam kết… người tiêu dùng cũng được quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định của pháp luật… Với những quy định này, quyền của người tiêu dùng đã được pháp luật đảm bảo đầy đủ, rõ ràng và cụ thể.
Tuy nhiên, theo đại diện Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, không phải lúc nào quyền của người tiêu dùng cũng được các doanh nghiệp thực thi đúng quy định. Thực tế, các vụ vi phạm quyền lợi người tiêu dùng có xu hướng ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ. Bên cạnh đó, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, phát sinh nhiều phương thức bán hàng đa cấp, bán hàng tận cửa, bán hàng trực tuyến... Tuy các phương thức này thuận tiện nhưng người tiêu dùng rất dễ bị thiệt hại khi xác lập giao dịch thông qua các hình thức bán hàng này.
Mặt khác, việc áp dụng các quy định của pháp luật để giải quyết các khiếu nại, tranh chấp còn hạn chế, dẫn đến việc người tiêu dùng e ngại, không muốn khiếu nại, khởi kiện. Do vậy, nhiều tổ chức, cá nhân kinh doanh thường xem nhẹ, thiếu ý thức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đặc biệt, một số sản phẩm là thực phẩm bảo vệ sức khỏe qua lời quảng cáo “có cánh” trở nên có tác dụng thần kỳ có khả năng chữa khỏi một số bệnh, gây nhầm lẫn giữa thực phẩm chức năng và thuốc chữa bệnh. Đây có thể xem là một lỗ hổng pháp lý trong việc điều chỉnh quan hệ xã hội về thương mại gây ảnh hưởng tới người sử dụng hàng hóa, dịch vụ.
Trước một số quy định trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng còn chưa rõ ràng hoặc đã không còn phù hợp với thực tế, Bộ Công Thương được Chính phủ giao nhiệm vụ xây dựng Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi). Căn cứ các nội dung, nhiệm vụ do Chính phủ giao, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được sửa đổi, bổ sung một cách toàn diện, từ việc hoàn thiện các khái niệm đến hoàn thiện các quy định về nội dung như bảo vệ thông tin người tiêu dùng, cung cấp thông tin cho người tiêu dùng, bảo hành, thu hồi hàng hóa có khuyết tật… và các quy định về việc xác lập, vận hành của các cơ chế thực thi như kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung, giải quyết tranh chấp, mô hình cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội...
Xây dựng chính sách bảo vệ NTD
Trong việc thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD, các cơ quan quản lý nhà nước đóng một vai trò quan trọng, vì đó chính là chủ thể tham gia chủ yếu vào quá trình xây dựng các quy định pháp luật, tổ chức việc thực thi pháp luật cũng như giám sát việc thực hiện và xử lý đối với các hành vi vi phạm. Hiện tại, theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, Bộ Công Thương (đơn vị được giao nhiệm vụ là Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng) là cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ về quản lý nhà nước đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên phạm vi cả nước. Ở các tỉnh, thành phố, nhiệm vụ này được giao cho UBND các tỉnh, thành phố mà cơ quan tham mưu chính là Sở Công Thương.
Bên cạnh đó, ở cấp độ trung ương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 cũng yêu cầu tất cả các bộ, ngành theo chức năng, nhiệm vụ của mình tham gia vào công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực quản lý. Trong khi đó, tại các tỉnh, thành phố, hệ thống UBND các cấp chịu trách nhiệm chủ yếu về công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại địa phương.
Trên cơ sở đó, để có thể xây dựng một mô hình cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng thống nhất và hiệu quả từ trung ương đến địa phương, có thể xem xét một số giải pháp: Thành lập Cục Bảo vệ người tiêu dùng thuộc Ủy ban Cạnh tranh quốc gia; Thành lập phòng hoặc bộ phận cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng thuộc Sở Công Thương các tỉnh, thành phố; Thành lập trung tâm hòa giải người tiêu dùng thuộc các cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng.
Cùng với đó, cần hoàn thiện hệ thống văn bản liên quan đến đường lối chính sách của Đảng và văn bản pháp quy của các cơ quan hành chính nhà nước; Tăng cường nguồn lực cho công tác bảo vệ người tiêu dùng; Đẩy mạng ứng dụng khoa học công nghệ và công nghệ thông tin vào các hoạt động bảo vệ người tiêu dùng; Xây dựng hệ thống, công cụ giám sát thị trường và cảnh báo sớm đối với các hàng hóa, dịch vụ có khả năng gây hại cho người tiêu dùng; xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước; tăng mức chế tài xử phạt hành chính, xem xét áp dụng chế tài hình sự với các hành vi vi phạm nghiêm trọng; và tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Doanh nghiệp cần có trách nhiệm hơn nữa với người tiêu dùng
Ông Trịnh Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng cho rằng, các doanh nghiệp cần có trách nhiệm hơn nữa với cộng đồng người tiêu dùng. Ngoài cung cấp các sản phẩm dịch vụ an toàn, chất lượng tốt, trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19, doanh nghiệp cần có trách nhiệm trong ổn định giá cả cho người tiêu dùng. Đặc biệt, hướng doanh nghiệp tới sản xuất các sản phẩm an toàn, thân thiện với môi trường.
Từ phía các doanh nghiệp, để nâng cao hiệu quả các lợi ích trong việc thực thi các quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cần khuyến khích các doanh nghiệp thực hiện các giải pháp như: Xây dựng và áp dụng chính sách tuân thủ đối với pháp luật bảo vệ người tiêu dùng; xây dựng bộ phận chuyên trách về bảo vệ người tiêu dùng; xây dựng và công bố quy trình tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, yêu cầu của người tiêu dùng; xây dựng, công bố và áp dụng các công cụ tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, yêu cầu cũng như hỗ trợ người tiêu dùng; tham gia các chương trình, hoạt động vì quyền lợi người tiêu dùng do các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội tổ chức; chủ động tổ chức các hoạt động tương tác, các hoạt động tri ân hướng tới người tiêu dùng…
Nhiều ý kiến cho rằng, trong quan hệ giữa người tiêu dùng và doanh nghiệp, người tiêu dùng cần chuyển từ trạng thái bị động sang trạng thái chủ động bằng việc chủ động thực hiện các quyền của mình cũng như hỗ trợ, giám sát doanh nghiệp thực hiện các trách nhiệm của mình. Để thực hiện được điều này, từ góc độ người tiêu dùng, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho rằng, dù tình trạng vi phạm quyền lợi người tiêu dùng còn khá phổ biến nhưng không thể phủ nhận giờ đây người tiêu dùng cơ bản có nhiều lựa chọn hơn. Điều này đã hình thành và thúc đẩy một nền văn hóa tiêu dùng văn minh có ý nghĩa tạo ra những khuôn khổ, chuẩn mực về đạo đức để qua đó khuyến khích người tiêu dùng, các thương nhân và các chủ thể có liên quan khác cùng nhận thức, cùng hành động.
Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng cũng nhấn mạnh việc cần xây dựng cộng đồng người tiêu dùng thông thái. Trong đó, người tiêu dùng người tiêu dùng thông thái là người hiểu rõ về các quyền và nghĩa vụ của mình cũng như các doanh nghiệp, đủ năng lực và tri thức để thực hiện những hành vi tiêu dùng thông minh. Đồng thời, khuyến khích người tiêu dùng tham gia các chương trình tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật bảo vệ người tiêu dùng. Xây dựng các chương trình riêng cho từng nhóm người tiêu dùng; đưa giáo dục pháp luật bảo vệ người tiêu dùng vào chương trình học từ cấp phổ thông.
Minh Hải