Việc triển khai cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm (CCP) cho thị trường cơ sở không chỉ là tiêu chuẩn toàn cầu, mà còn là điều kiện bắt buộc để thị trường chứng khoán Việt Nam tiến gần hơn tới “tấm vé” nâng hạng từ MSCI, theo đó, cần quyết tâm và sự chuẩn bị bài bản hơn bao giờ hết.
“Điểm nghẽn” kỹ thuật CCP trong hành trình nâng hạng
Việt Nam đang đứng trước thời cơ chiến lược để nâng hạng thị trường chứng khoán. Tổ chức FTSE Russell dự kiến công bố đánh giá nâng hạng trong kỳ xét duyệt tháng 9 tới, trong khi MSCI một tổ chức xếp hạng được xem là “thước đo vàng” của giới đầu tư toàn cầu, hiện vẫn giữ Việt Nam ở nhóm thị trường cận biên.
Điều này xuất phát từ điểm nghẽn lớn nhất của chứng khoán Việt, chính là cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm cho thị trường cơ sở, một trong những điều kiện bắt buộc nếu muốn MSCI đưa Việt Nam vào danh sách theo dõi nâng hạng.
CCP trong hành trình nâng hạng
Theo Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) - ông Nguyễn Sơn: Đây không chỉ là tiêu chuẩn của MSCI mà còn là chuẩn mực đã được 80% thị trường chứng khoán toàn cầu áp dụng. Cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm cho phép đơn vị trung gian đứng giữa người mua và người bán, đảm bảo thanh toán giao dịch ngay cả khi một bên không thực hiện được nghĩa vụ, qua đó xử lý hiệu quả rủi ro đối tác, xóa bỏ cơ chế ký quỹ trước giao dịch vốn gây tranh cãi.
Tuy nhiên, thực tế thì Việt Nam lại không xa lạ gì với mô hình cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm. Kể từ khi áp dụng cho thị trường chứng khoán phái sinh từ năm 2017, cơ chế này đã chứng minh hiệu quả vượt trội: giảm thiểu rủi ro thanh toán, hỗ trợ giao dịch đòn bẩy lớn, duy trì ổn định cho một thị trường vốn có tính biến động cao.
Theo Chủ tịch HĐTV VSDC nhìn nhận: Hiện nay thị trường chứng khoán Việt Nam đang vận hành theo ba mô hình thanh toán gồm: Thanh toán bù trừ đa phương cho cổ phiếu; Thanh toán tổng tức thời cho trái phiếu và cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm cho thị trường phái sinh.
Theo đó, việc mở rộng cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm sang thị trường cơ sở (bao gồm cổ phiếu và sản phẩm ký quỹ) là bước đi tất yếu nếu Việt Nam muốn bắt kịp thông lệ quốc tế và mở khóa dòng vốn đầu tư quy mô lớn.
Hệ thống đã sẵn, pháp lý đang hoàn thiện, chỉ chờ “nhấn nút”
Một yếu tố thuận lợi là hệ thống công nghệ KRX đang được kỳ vọng là hạ tầng lõi cho thị trường chứng khoán Việt Nam, hệ thống này hoàn toàn có khả năng tích hợp cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm, chỉ cần điều chỉnh một số cấu hình và tham số hệ thống.
Về mặt pháp lý, hành lang đã bắt đầu hình thành với các văn bản cụ thể như, Luật Chứng khoán hiện hành và các luật sửa đổi bổ sung. Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Thông tư 119/2020/TT-BTC, cùng các văn bản hướng dẫn kỹ thuật.
Tiêu chuẩn của MSCI
Trước đó, theo kế hoạch công bố ngày 17/7/2025, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đặt mục tiêu đưa cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm vào vận hành chính thức cho thị trường cơ sở từ quý I/2027.
Và đề đưa vào vận hành chính thức cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm, trong giai đoạn này, các nhiệm vụ trọng tâm sẽ phải triển khai như: Thành lập công ty con của VSDC chuyên trách chức năng cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm, nhằm tách biệt rủi ro và đảm bảo an toàn hệ thống.
Đồng thời, hoàn thiện khung pháp lý, bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm. Đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo, chuẩn hóa năng lực vận hành trong toàn thị trường.
Gỡ nút thắt “prefunding”, mở cửa hút vốn ngoại
Một trong những điểm mấu chốt khiến chứng khoán Việt Nam chưa thể nâng hạng theo MSCI là quy định buộc nhà đầu tư phải ký quỹ trước giao dịch (prefunding). Điều này tạo cảm giác phân biệt và làm giảm tính hấp dẫn đối với dòng vốn lớn, vốn cần linh hoạt và tối ưu chi phí.
Thông tư 68, nhà đầu tư tổ chức nước ngoài đã được miễn yêu cầu ký quỹ trước giao dịch, tuy nhiên nhà đầu tư cá nhân nước ngoài và toàn bộ nhà đầu tư trong nước vẫn phải ký quỹ 100%.
Mô hình cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm chính là công cụ để xóa bỏ cơ chế prefunding một cách triệt để, bởi thay vì phải ký quỹ trước, các bên giao dịch chỉ cần đáp ứng yêu cầu ký quỹ từ thành viên bù trừ, đơn vị có thể tính toán mức ký quỹ dựa trên xếp hạng tín nhiệm, độ rủi ro và phương pháp quản trị riêng.
Theo đại diện Mirae Asset, nếu vấn đề sở hữu nước ngoài và mô hình cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm được giải quyết triệt để trong năm 2026, Việt Nam hoàn toàn có thể được MSCI đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng, từ đó mở ra “chu kỳ vàng” thu hút dòng vốn quốc tế dài hạn, bền vững.
Quyết tâm với chiến lược nền tảng, không thể “chần chừ”
Theo ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước khẳng định: “Việc triển khai cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm cho thị trường cơ sở là yêu cầu bắt buộc và là giải pháp mang tính nền tảng để nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam”.
Dù chưa phải yêu cầu chính thức từ FTSE Russell, nhưng cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm là yếu tố “then chốt” với MSCI, đồng thời cũng là đòn bẩy chiến lược để xử lý hiệu quả các giao dịch thất bại, bảo vệ nhà đầu tư và thúc đẩy thanh khoản thực chất.
Cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm không phải là bài toán “có thể làm”, mà là bắt buộc phải làm nếu Việt Nam muốn trở thành điểm đến của dòng vốn đầu tư tổ chức toàn cầu. Cơ sở hạ tầng đã có, nền tảng pháp lý đang hoàn thiện, quyết tâm đã thể hiện rõ, thì giờ là lúc các bên liên quan cần hành động đồng bộ, dứt khoát và không chậm trễ.
Cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm chính là “chìa khóa” quan trọng trong hành trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam, một hành trình đã đi gần hết chặng đường, chỉ còn đúng một cánh cửa cần mở./.
Hải Bình