Sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, hàng loạt cơ sở nhà, đất không còn nhu cầu sử dụng đã được rà soát. Tuy nhiên, kết quả thanh tra cho thấy nguồn lực này tại Bộ Xây dựng vẫn chậm được xử lý, khai thác hiệu quả.
Kết luận thanh tra về việc quản lý, sử dụng, sắp xếp lại, xử lý và khai thác cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy tại Bộ Xây dựng cho thấy quy mô tài sản cần xử lý không nhỏ. Trong tổng số 756 cơ sở nhà, đất thuộc phạm vi quản lý của Bộ Xây dựng trong giai đoạn từ ngày 1/3/2025 đến ngày 30/4/2026, có 36 cơ sở được xác định là nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng một bộ, ngành. Nó phản ánh một vấn đề rộng hơn trong quá trình tái cấu trúc khu vực công: khi bộ máy được tinh gọn nhanh, tài sản gắn với bộ máy cũ cần được xử lý với tốc độ tương ứng. Nếu không, mục tiêu tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực có thể bị giảm đáng kể.
Trụ sở Bộ Xây dựng
Từ 36 cơ sở dôi dư đến bài toán sử dụng tài sản công
Theo kết quả thanh tra, Bộ Xây dựng đã có những bước chủ động trong việc rà soát, sắp xếp và xử lý nhà, đất dôi dư. Trong giai đoạn được thanh tra, Bộ đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, điều hành nhằm đẩy nhanh quá trình sắp xếp, trong đó có việc chuyển giao cơ sở cho địa phương, các bộ, ngành; điều chuyển nội bộ và tiếp tục sử dụng những cơ sở còn phù hợp.
Tuy nhiên, tiến độ xử lý giữa các cơ sở rất khác nhau. Trong 36 cơ sở được thanh tra, 20 cơ sở đã hoàn thành phương án sắp xếp, xử lý; 11 cơ sở đã có phương án nhưng chưa hoàn thành; 5 cơ sở vẫn chưa có phương án sắp xếp, xử lý.
Đáng chú ý hơn, trong số 36 cơ sở này có 15 cơ sở nhà, đất dôi dư đang bỏ trống, không sử dụng và 2 cơ sở được xác định sử dụng không đúng mục đích.
Những con số này cho thấy vấn đề không nằm đơn thuần ở việc “có phương án” hay “chưa có phương án”. Một phương án được phê duyệt nhưng không được triển khai đến cùng vẫn đồng nghĩa với việc tài sản chưa tạo ra giá trị mới.
Trong quản lý tài sản công, thời gian cũng là một yếu tố kinh tế. Một khu đất bỏ trống trong nhiều năm không chỉ không tạo ra nguồn thu mà còn có thể phát sinh chi phí bảo quản, duy tu, bảo vệ và nguy cơ xuống cấp. Nếu tài sản nằm ở những vị trí có giá trị thương mại hoặc có khả năng chuyển đổi công năng, chi phí cơ hội càng lớn.
Kết luận thanh tra cũng chỉ ra tình trạng dữ liệu, hồ sơ chưa đầy đủ. Có 9 cơ sở nhà, đất chưa được cập nhật đầy đủ cơ sở dữ liệu về nhà, đất và hồ sơ địa chính; 9 cơ sở khác còn thiếu hồ sơ, trong đó có trường hợp chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Đây là một điểm nghẽn đáng chú ý. Muốn chuyển một tài sản công sang trạng thái khai thác mới, trước hết phải xác định rõ tài sản thuộc ai quản lý, diện tích bao nhiêu, hiện trạng thế nào, giá trị ra sao, pháp lý đến đâu và phương án xử lý nào phù hợp. Khi dữ liệu chưa đầy đủ, mọi bước tiếp theo đều có nguy cơ kéo dài.
Một số trường hợp trong kết luận thanh tra cho thấy sự phức tạp của bài toán này. Chẳng hạn, cơ sở tại số 1A ngõ 158 Nguyễn Văn Cừ, Hà Nội có diện tích đất 322,51 m², nhà 3 tầng với tổng diện tích sàn 719,6 m². Một phần diện tích nhà được sử dụng không đúng mục đích từ năm 2012, trong khi phần diện tích còn lại bỏ trống từ năm 2015.
Một trường hợp khác tại số 05 đường Ngô Hữu Hạnh, Cần Thơ có diện tích đất 2.345,7 m², trong đó 324 m² đã được bố trí làm nhà ở cho 6 hộ dân từ nhiều năm trước. Thanh tra xác định việc bố trí này không đúng mục đích sử dụng đất và đến nay chưa được xử lý dứt điểm.
Những trường hợp như vậy cho thấy tài sản công dôi dư có thể không phải lúc nào cũng là “đất trống”. Đó có thể là nhà đang được sử dụng một phần, đất đang có người ở, cơ sở có nhiều đơn vị cùng quản lý hoặc tài sản đã thay đổi hiện trạng so với hồ sơ. Vì vậy, việc xử lý đòi hỏi không chỉ quyết định hành chính mà còn cần giải quyết đồng thời các vấn đề về pháp lý, quy hoạch, hiện trạng và trách nhiệm quản lý.
Không chỉ là xử lý tài sản, mà là giải phóng nguồn lực
Điểm đáng chú ý trong kết luận thanh tra là nguyên nhân của những tồn tại không chỉ đến từ một phía. Thanh tra Chính phủ cho rằng quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy được triển khai trong thời gian ngắn, quy mô lớn, làm phát sinh lượng nhà, đất dôi dư đáng kể trong khi cơ chế, chính sách chưa hoàn thiện đồng bộ. Một số quy định liên quan đến tài sản công, đất đai, quy hoạch, xây dựng và xử lý nhà, đất dôi dư còn thiếu thống nhất; thủ tục chuyển giao, thu hồi, điều chuyển, đấu giá hay chuyển mục đích sử dụng còn phức tạp.
Nhưng bên cạnh nguyên nhân khách quan, trách nhiệm chủ quan cũng được chỉ ra. Một số cơ quan, đơn vị chưa thực sự quyết liệt trong xử lý tài sản dôi dư, còn tâm lý giữ tài sản để dự phòng hoặc chờ phương án khác. Công tác thống kê, cập nhật dữ liệu chưa đầy đủ; chưa xây dựng được phương án tổng thể và lộ trình cụ thể cho từng cơ sở; sự phối hợp giữa các cơ quan còn hạn chế.
Điều này đặt ra một yêu cầu quan trọng: xử lý nhà, đất dôi dư không thể chỉ được xem là nhiệm vụ hành chính sau sắp xếp bộ máy. Đây phải được coi là một phần của quá trình tái phân bổ nguồn lực.
Nếu một cơ sở không còn phù hợp với nhu cầu của cơ quan cũ nhưng lại có thể chuyển giao cho địa phương, tài sản cần được đưa nhanh về nơi có khả năng sử dụng hiệu quả hơn. Nếu không còn nhu cầu sử dụng công, cần nghiên cứu phương án xử lý theo đúng quy định. Nếu có thể tiếp tục sử dụng cho mục đích công, cần xác định rõ đơn vị tiếp nhận và trách nhiệm quản lý.
Thực tế, kết luận thanh tra đã xác định một số cơ sở có khả năng xử lý ngay. Chẳng hạn, cơ sở tại số 82 Trần Hưng Đạo, Hà Nội được định hướng tiếp tục làm việc với các cơ quan liên quan để điều chuyển quyền sử dụng đất, bảo đảm thống nhất trong quản lý. Một số cơ sở tại An Giang được đề nghị khẩn trương thực hiện thủ tục thu hồi đất hoặc bàn giao cho địa phương.
Đáng chú ý, tại An Giang, địa phương đã thống nhất với đề nghị thu hồi khu đất 216,2 m² tại khu công nghiệp Bình Long và khu đất 1.728 m² tại khu phố Kênh Tam Thuộc, đồng thời yêu cầu các cơ quan liên quan hoàn thiện hồ sơ, kiểm tra hiện trạng và thực hiện thủ tục thu hồi theo thẩm quyền.
Đây cũng là điểm có ý nghĩa lớn hơn đối với quá trình cải cách bộ máy. Tinh gọn tổ chức không chỉ giúp giảm đầu mối, giảm chi phí vận hành mà còn phải kéo theo việc tái cơ cấu hệ thống tài sản. Khi một cơ quan được hợp nhất nhưng các trụ sở cũ vẫn bỏ trống, mục tiêu tiết kiệm chưa thể hoàn tất. Khi một khu đất không còn nhu cầu sử dụng nhưng nhiều năm chưa được thu hồi hoặc chuyển giao, nguồn lực đất đai vẫn đang bị bỏ ngỏ.
Kết luận thanh tra cũng yêu cầu Bộ Xây dựng và các địa phương liên quan nghiêm túc thực hiện kết luận, rà soát các tồn tại, cập nhật cơ sở dữ liệu, bổ sung hồ sơ còn thiếu và xử lý các cơ sở bỏ trống, không sử dụng trong thời gian dài. Trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự hoặc gây thiệt hại tiền, tài sản Nhà nước thì phải chuyển thông tin, hồ sơ cho cơ quan điều tra xem xét theo quy định.
Về dài hạn, bài toán cần được nhìn theo hướng chủ động hơn. Mỗi lần sắp xếp tổ chức bộ máy nên đồng thời lập bản đồ tài sản đi kèm: tài sản nào tiếp tục sử dụng, tài sản nào điều chuyển, tài sản nào bàn giao địa phương, tài sản nào cần thu hồi và tài sản nào đủ điều kiện khai thác theo cơ chế phù hợp.
Phượng Hòa