Đâu phải ngẫu nhiên thép, gỗ, dệt may và một số nhóm hàng thủy sản liên tục xuất hiện trong các cảnh báo phòng vệ thương mại. Điểm chung là có quy mô xuất khẩu lớn, tốc độ tăng trưởng nhanh tại các thị trường trọng điểm hoặc có khả năng thay thế nguồn cung từ những quốc gia đang chịu thuế phòng vệ thương mại.
Thép: “điểm nóng” lớn nhất
Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm 2026 phát sinh thêm 27 vụ việc, cao hơn số vụ mới của cả năm 2025.
Trong khi đó, Việt Nam cũng đã chủ động điều tra 62 vụ việc phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu, cho thấy đây không còn là câu chuyện riêng của một vài doanh nghiệp xuất khẩu mà đã trở thành một phần của môi trường cạnh tranh quốc tế.
Những nếu phải tìm một ngành hàng có lịch sử đối mặt dày đặc với các biện pháp phòng vệ thương mại, thép là trường hợp nổi bật.
Ảnh minh họa
Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), tính từ năm 2004 đến hết tháng 5/2026, thép xuất khẩu của Việt Nam đã đối mặt với 93 vụ việc do nước ngoài khởi xướng, gồm 56 vụ chống bán phá giá, 15 vụ tự vệ, 10 vụ chống lẩn tránh, 9 vụ vừa chống bán phá giá vừa chống trợ cấp và 3 vụ chống trợ cấp.
Quy mô ngành càng lớn, áp lực càng rõ. Sáu tháng đầu năm 2026, sản lượng thép thô đạt 15,18 triệu tấn, tăng 26,9% so với cùng kỳ; tiêu thụ đạt 14,81 triệu tấn, tăng 25,5%. Xuất khẩu thép thô đạt 1,696 triệu tấn, tăng 5,3%.
Nhưng chính tốc độ mở rộng này cũng khiến thép dễ trở thành đối tượng theo dõi tại các thị trường nhập khẩu. Chỉ riêng trong những tháng đầu năm 2026, hàng loạt diễn biến cho thấy mức độ nhạy cảm của ngành.
Ai Cập áp dụng biện pháp tự vệ đối với nhiều sản phẩm thép, trong khi Australia tiếp tục rà soát biện pháp chống bán phá giá đối với thép mạ kẽm của Việt Nam. Mỹ cũng đã ban hành kết luận cuối cùng trong vụ điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với thép cốt bê tông nhập khẩu từ Việt Nam.
Vấn đề của thép vì vậy không chỉ nằm ở mức thuế có thể bị áp dụng. Một vụ điều tra kéo dài còn khiến doanh nghiệp phải dành nguồn lực cho luật sư, dữ liệu kế toán, hồ sơ sản xuất, truy xuất nguyên liệu và trả lời bảng câu hỏi điều tra.
Gỗ, dệt may và thủy sản: từ lợi thế xuất khẩu đến áp lực chứng minh
Gỗ và sản phẩm gỗ đang trở thành nhóm cần đặc biệt lưu ý, nhất là tại thị trường Mỹ. Cục Phòng vệ thương mại hiện cảnh báo nhiều mặt hàng có nguy cơ bị điều tra hoặc điều tra chống lẩn tránh thuế.
Đáng chú ý, 3 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu ghế sofa có khung gỗ sang Mỹ đạt hơn 831 triệu USD, chiếm tới 62% tổng kim ngạch nhập khẩu mặt hàng tương tự của Mỹ. Mỹ hiện đã áp dụng thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với sản phẩm tương tự từ Trung Quốc. Khi Việt Nam trở thành nguồn cung lớn, nguy cơ bị xem xét trở nên đáng chú ý hơn, đặc biệt nếu hàng Việt Nam tiếp tục thay thế hàng hóa từ các quốc gia đang chịu thuế.
Đồ nội thất phòng ngủ cũng nằm trong nhóm được cảnh báo. Ba tháng đầu năm, xuất khẩu mặt hàng này của Việt Nam sang Mỹ đạt 408,7 triệu USD, chiếm 58,9% tổng nhập khẩu tương tự của thị trường Mỹ. Cục Phòng vệ thương mại lưu ý doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm nguồn gốc các cấu phần chính, nhất là tránh tình trạng sử dụng linh kiện, nguyên liệu từ Trung Quốc để gia công, lắp ráp rồi xuất khẩu sang Mỹ.
Dệt may lại có một đặc điểm khác: quy mô xuất khẩu rất lớn và phụ thuộc đáng kể vào các thị trường phát triển. Theo Bộ Công Thương, năm 2025, xuất khẩu dệt may đạt khoảng 46,2 tỷ USD, trong khi nhập khẩu khoảng 25,5 tỷ USD. Riêng chi phí logistics trong nước được Hiệp hội Dệt may Việt Nam ước khoảng 9-10% chi phí, trong khi biên lợi nhuận ngành chỉ khoảng 3-5%.
Quy mô lớn khiến dệt may có sức cạnh tranh, nhưng đồng thời cũng khiến doanh nghiệp chịu tác động mạnh khi thị trường nhập khẩu thay đổi chính sách. Cục Phòng vệ thương mại từng lưu ý dệt may là một trong những nhóm hàng tiêu dùng có nguy cơ bị điều tra tại Mỹ khi xuất hiện sự gia tăng nhanh về kim ngạch, sản lượng hoặc những dấu hiệu bất thường giữa năng lực sản xuất, giá thành và giá xuất khẩu.
Với thủy sản, rủi ro mang tính chọn lọc hơn nhưng không vì thế thấp. Tám tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản đạt hơn 8 tỷ USD, tăng 11,9%. Tôm đạt gần 3,28 tỷ USD, cá tra 1,52 tỷ USD. Tuy nhiên, VASEP cho biết tốc độ tăng trưởng đã chậm lại và thị trường Mỹ đang chịu sức ép lớn từ thuế thương mại, thuế chống bán phá giá và các yêu cầu về truy xuất, tiêu chuẩn nhập khẩu.
Điểm đáng chú ý là không phải mọi thị trường đều tạo ra mức rủi ro giống nhau. Trung Quốc - Hồng Kông đang trở thành động lực quan trọng của xuất khẩu thủy sản, đạt 2,03 tỷ USD sau tám tháng, tăng 33,4%. Trong khi đó, Mỹ chịu nhiều yếu tố bất định hơn. Điều này cho thấy đa dạng hóa thị trường đang ngày càng trở thành một công cụ giảm rủi ro phòng vệ thương mại.
Không chỉ bốn nhóm hàng trên, danh sách cảnh báo của Cục Phòng vệ thương mại còn cho thấy nguy cơ đang mở rộng sang nhôm thanh định hình, kính nổi, sợi polyester, cáp thép, lốp xe, máy giặt và nhiều sản phẩm công nghiệp khác.
Chẳng hạn, ba tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nhôm thanh định hình của Việt Nam sang Canada tăng 65,7%; kính nổi sang Mỹ tăng 34,6%; thép không gỉ cán nóng dòng 304 sang Ấn Độ tăng tới 95,6%. Những con số tăng trưởng nhanh, đi cùng thị phần ngày càng lớn, chính là các chỉ dấu mà doanh nghiệp cần theo dõi.
Khi tăng trưởng cũng tạo ra rủi ro
Một nghịch lý đang hình thành: doanh nghiệp càng thành công trong việc mở rộng thị phần tại một thị trường lớn, khả năng bị chú ý càng tăng.
Cục Phòng vệ thương mại cho biết Mỹ hiện là thị trường tiến hành nhiều điều tra phòng vệ thương mại nhất đối với hàng hóa Việt Nam. Tính đến tháng 9/2025, Mỹ đã điều tra 77 vụ trên tổng số 297 vụ việc nước ngoài điều tra với Việt Nam, tương đương gần 26%. Trong đó có 35 vụ chống bán phá giá, 16 vụ chống trợ cấp, 23 vụ chống lẩn tránh và 3 vụ tự vệ.
Điều này cũng lý giải vì sao chống lẩn tránh thuế ngày càng được chú ý. Khi một quốc gia bị áp thuế cao, dòng hàng hóa có thể dịch chuyển sang nước thứ ba để tiếp tục tiếp cận thị trường. Nếu doanh nghiệp tại nước thứ ba không chứng minh được quá trình sản xuất thực chất, nguồn nguyên liệu và xuất xứ, nguy cơ bị điều tra có thể xuất hiện ngay cả khi bản thân sản phẩm chưa từng bị điều tra trước đó.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, các vụ điều tra chống lẩn tránh thuế đang có xu hướng tăng, đặc biệt tại Mỹ. Cơ quan này cũng nhấn mạnh yêu cầu doanh nghiệp phải chủ động theo dõi tín hiệu cảnh báo, khai thác dữ liệu xuất khẩu và chuẩn bị nguồn lực ứng phó thay vì chờ đến khi nhận được quyết định điều tra.
Từ góc độ thị trường, điều này cho thấy lợi thế xuất khẩu của Việt Nam đang chuyển sang một giai đoạn mới. Giá cạnh tranh và năng lực sản xuất vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp muốn giữ thị trường dài hạn phải chứng minh được hàng hóa thực sự được sản xuất ở đâu, nguyên liệu đến từ đâu, chi phí hình thành giá như thế nào và vì sao mức giá xuất khẩu là hợp lý.
Tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026, lãnh đạo Bộ Công Thương nhìn nhận phòng vệ thương mại không chỉ là công cụ xử lý từng vụ việc mà còn gắn với việc bảo vệ năng lực sản xuất, duy trì cạnh tranh công bằng và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.
Khi xuất khẩu Việt Nam ngày càng tiến sâu vào những thị trường lớn, điều tra phòng vệ thương mại sẽ khó trở thành câu chuyện “bất ngờ”. Năng lực cảnh báo sớm, minh bạch dữ liệu, kiểm soát xuất xứ và đa dạng hóa thị trường sẽ quyết định doanh nghiệp biến rào cản thành chi phí hay thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Phượng Hòa