Việc các TCTD có thể cung cấp nhiều sản phẩm, dịch vụ đa dạng, phù hợp, hấp dẫn cũng sẽ là một động lực quan trọng để thúc đẩy các hoạt động tiêu dùng nội địa. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy hoạt động tín dụng ngân hàng phục vụ mục đích tiêu dùng là một trong những giải pháp hữu hiệu để phòng ngừa, đẩy lùi tình trạng “tín dụng đen”.
Tín dụng tiêu dùng - động lực thúc đẩy phát triển kinh tế
Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), quy mô của thị trường tín dụng tiêu dùng toàn cầu đã tăng trưởng mạnh, đạt khoảng 11 nghìn tỉ USD năm 2023 và tiếp tục duy trì xu hướng tăng, dự kiến đạt 15 nghìn tỉ USD trong 5 năm tới. Xu hướng tăng trưởng tín dụng tiêu dùng được ghi nhận ở cả các nền kinh tế phát triển như Mỹ, châu Âu… và các nền kinh tế mới nổi như Thái Lan, Malaysia... Cùng chung xu hướng đó, hoạt động tín dụng tiêu dùng tại Việt Nam những năm qua đã có bước phát triển mạnh cả về quy mô dư nợ, số lượng tổ chức tín dụng (TCTD) tham gia và mức độ đa dạng về sản phẩm, dịch vụ.
Đến nay, tổng dư nợ cho vay phục vụ đời sống, tiêu dùng tại Việt Nam đã đạt khoảng 2,8 triệu tỉ đồng, tương đương 20% tổng dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế, trở thành một phần quan trọng trong cơ cấu tín dụng của hệ thống các TCTD. Tốc độ tăng trưởng dư nợ cho vay phục vụ đời sống, tiêu dùng bình quân giai đoạn từ năm 2010 đến nay, luôn cao hơn tốc độ tăng dư nợ tín dụng chung của toàn nền kinh tế.
Đánh giá về vai trò của tín dụng tiêu dùng, bà Mai Thị Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ nhận định trong bối cảnh triển vọng kinh tế thế giới ảm đạm, cầu thế giới còn yếu, giải ngân vốn đầu tư công trong nước còn gặp những khó khăn nhất định thì việc thúc đẩy tiêu dùng trong nước, phát huy lợi thế của một thị trường có quy mô dân số lớn và tương đối trẻ trở thành một trong những chiến lược quan trọng để không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn mà còn củng cố vững chắc nền tảng tăng trưởng trong dài hạn, phát huy tối đa yếu tố nội lực và giảm thiểu những tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Bà Mai Thị Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ
Việc các TCTD có thể cung cấp nhiều sản phẩm, dịch vụ đa dạng, phù hợp, hấp dẫn cũng sẽ là một động lực quan trọng để thúc đẩy các hoạt động tiêu dùng nội địa. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy hoạt động tín dụng ngân hàng phục vụ mục đích tiêu dùng là một trong những giải pháp hữu hiệu để phòng ngừa, đẩy lùi tình trạng “tín dụng đen”.
Sự phát triển của hoạt động tín dụng tiêu dùng sẽ mở ra một cơ hội tiếp cận vốn cho khách hàng với nhiều ưu điểm vượt trội so với các dịch vụ “tín dụng đen” như sự công khai, minh bạch trong hợp đồng, lãi suất, thể hiện rõ ràng các quyền và nghĩa vụ của khách hàng và TCTD. Quan trọng hơn hết là việc giao kết giữa khách hàng và TCTD được công nhận và bảo vệ bởi pháp luật, hạn chế phát sinh những biến tướng có thể tác động tiêu cực tới tình hình an ninh, trật tự xã hội.
Ngoài ra, phát triển hoạt động tín dụng tiêu dùng, đặc biệt là các hình thức cấp tín dụng trên các nền tảng điện tử, nền tảng số hoàn toàn phù hợp với định hướng hiện đại hóa ngành ngân hàng thông qua việc ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ hiện đại.
“Việc tạo điều kiện cho hoạt động tín dụng tiêu dùng phát triển là rất cần thiết, xuất phát từ thực tế khách quan, phù hợp với xu hướng vận động của nền kinh tế và nhu cầu chính đáng của người dân, doanh nghiệp, phát triển tín dụng tiêu dùng cũng là chiến lược phù hợp để đóng góp vào sự phát triển chung của ngành ngân hàng cũng như hướng tới các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội khác”, bà Trang nhấn mạnh.
Nợ xấu trong tín dụng tiêu dùng có xu hướng gia tăng
Dù vậy, theo Phó Thống đốc NHNN Đoàn Thái Sơn, cũng cần phải nhìn nhận thẳng thắn để thấy rằng hoạt động tín dụng tiêu dùng ở Việt Nam vẫn còn những hạn chế và gặp nhiều thách thức. Từ năm 2020 đến nay, thị trường tài chính tiêu dùng đối mặt với những tác động tiêu cực từ đại dịch COVID-19 và sự suy giảm tổng cầu.
Gần đây, xuất hiện tình trạng tội phạm lợi dụng môi trường mạng xã hội, tổ chức nhiều hội nhóm truyền bá, hướng dẫn nhau cách không phải trả nợ cho công ty TCTD; các công ty mạo danh, lừa đảo… đã làm ảnh hưởng tới hoạt động tín dụng tiêu dùng của các TCTD nói riêng và sự phát triển ổn định, lành mạnh của thị trường tín dụng tiêu dùng nói chung.
Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Đoàn Thái Sơn
Tín dụng tiêu dùng đã trải qua một năm 2023 đầy thử thách khi dư nợ cho vay tiêu dùng chỉ tăng khoảng gần 11% so với năm trước - mức tăng khiêm tốn so với tỷ lệ tăng trưởng bình quân trong giai đoạn 2010-2020. Dư nợ trong các tháng đầu năm 2024 tiếp tục suy giảm so với cuối năm 2023. Tỷ lệ nợ xấu trong tín dụng tiêu dùng toàn hệ thống có xu hướng gia tăng, tập trung vào nhóm công ty tài chính tiêu dùng, ảnh hưởng lớn đến kết quả hoạt động kinh doanh của nhóm này.
Bên cạnh đó, một bộ phận người dân, đặc biệt là người dân tại các vùng sâu, vùng xa, chưa được tiếp cận đầy đủ về mặt thông tin do thói quen tiêu dùng, mục đích vay vốn không hợp pháp vẫn tìm đến các đối tượng cho vay nặng lãi, tín dụng đen núp bóng trá hình thông qua hình thức biến tướng của các tổ chức cung cấp tài chính tiêu dùng không do Ngân hàng Nhà nước cấp phép để tiến hành các hoạt động bất hợp pháp, phát sinh nhiều vụ việc tranh chấp, ảnh hưởng đến danh tiếng của các công ty tiêu dùng, các tổ chức tín dụng do nhầm tưởng các đối tượng cho vay là tổ chức tín dụng.
Mặt khác, theo đại diện Vụ Chính sách tiền tệ (NHNN), hoạt động cho vay tiêu dùng còn khó khăn do các nhu cầu vay vốn tiêu dùng cấp bách thường khó chứng minh mục đích sử dụng vốn và khả năng trả nợ; đối tượng khách hàng của các công ty tài chính thường là người lao động có thu nhập thấp hoặc trung bình, không có tài sản thế chấp và chưa có lịch sử tín dụng…
Ngoài ra xuất hiện tình trạng tội phạm mạng lợi dụng môi trường mạng xã hội, tổ chức nhiều hội nhóm kín, đăng tải các bài viết, video lôi kéo, hướng dẫn cách “bùng nợ” khi vay qua ứng dụng của các ngân hàng, công ty tài chính khiến không ít khoản vay bị chuyển nhóm nợ xấu, nợ khó đòi...
Khai thác tiềm năng
Thị trường tín dụng tiêu dùng Việt Nam còn nhiều tiềm năng phát triển. Để khai thác tiềm năng này và giải quyết các thách thức hiện tại, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường công tác quản lý, thanh tra, giám sát hoạt động cho vay tiêu dùng của các tổ chức tín dụng, đảm bảo tuân thủ đúng quy định của pháp luật; tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về chuyển đổi số trong hoạt động ngân hàng, hướng dẫn việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa hoạt động tín dụng tiêu dùng… cũng như tăng cường phối hợp để tuyên truyền chính sách, để người dân thấy được hậu quả của “tín dụng đen”.
Bên cạnh đó, NHNN cũng tăng cường khuyến khích các TCTD cần chuyển đổi số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ nhằm đẩy nhanh tốc độ, thời gian xử lí hồ sơ vay vốn của khách hàng, đẩy mạnh rà soát, đơn giản hóa quy trình, thủ tục nội bộ để tạo thuận lợi tối đa cho khách hàng vay vốn.
Một điểm quan trọng đó là triển khai các giải pháp theo Đề án 06, trong đó có giải pháp ứng dụng dữ liệu từ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư trong hoạt động cho vay phục vụ nhu cầu đời sống, tiêu dùng của người dân; xem xét, quyết định theo thẩm quyền việc áp dụng giải pháp ứng dụng cơ sở dữ liệu dân cư trong đánh giá khách hàng vay do Bộ Công an cung cấp, bảo đảm hoạt động cho vay an toàn, hiệu quả, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng.
Các đại biểu, chuyên gia đã đề xuất một số giải pháp và các kiến nghị
TS. Nguyễn Thị Hiền, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược ngân hàng, đề xuất các tổ chức tín dụng nên đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao chất lượng dịch vụ và quản trị rủi ro. Ngoài ra, cần tăng cường phối hợp giữa các tổ chức tín dụng và các cơ quan hữu quan nhằm chia sẻ kinh nghiệm về quản trị rủi ro, cảnh báo và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật.
Các bộ, ngành và địa phương cũng cần tiếp tục triển khai hiệu quả Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 25/4/2019 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm tín dụng đen.
Từ góc độ người thực hiện trực tiếp, ông Lê Hồng Phúc - PTGĐ Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank) đề xuất, cần sớm cho phép và hướng dẫn các TCTD trong việc kết nối khai thác dữ liệu thông tin từ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để phục vụ cho việc xác thực thông tin, nhận biết khách hàng bằng phương tiện điện tử; gắn mã số định danh công dân với tất cả tài khoản cá nhân để phục vụ công tác quản lý và xác thực thông tin khách hàng khi ngân hàng cung ứng sản phẩm tín dụng và thanh toán…
Theo báo cáo của 16 tổ chức tín dụng có dư nợ cho vay tiêu dùng lớn, hiện có hơn 30 sản phẩm tín dụng phục vụ nhu cầu tiêu dùng đang được triển khai. Một số chương trình tín dụng tiêu dùng với lãi suất và thời gian vay ưu đãi bao gồm gói 20.000 tỷ đồng của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Agribank) hay gói tín dụng tiêu dùng 20.000 tỷ đồng của HD Saison và FE Credit cho khách hàng là công nhân lao động...
Trung Anh