Philippines là thị trường tiêu thụ gần 80% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam – vừa thông báo tạm dừng nhập khẩu gạo trong vòng 60 ngày, bắt đầu từ 1/9. Động thái bất ngờ này được dự báo sẽ tạo sức ép lớn đối với ngành lúa gạo Việt Nam cả về sản xuất, xuất khẩu lẫn giá cả trong nước.
Nguyên nhân Philippines tạm dừng nhập khẩu gạo
Tổng thống Philippines vừa ban hành quyết định tạm dừng nhập khẩu gạo trong vòng 60 ngày, bắt đầu từ 1/9. Biện pháp tạm ngưng nhập khẩu được đưa ra nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước tình trạng giá gạo giảm sâu. Trong tháng 7, giá gạo tại Philippines đã giảm gần 16% so với cùng kỳ năm ngoái, chủ yếu do thuế nhập khẩu thấp và lượng gạo nhập khẩu tăng mạnh, gây thiệt hại cho nông dân.
Việt Nam chiếm gần 80% thị phần gạo nhập khẩu của Philippines.
Số liệu từ Cục Công nghiệp Thực vật Philippines (BPI) cho thấy, chỉ trong 7 tháng đầu năm, nước này đã nhập 2,44 triệu tấn gạo, trong đó Việt Nam chiếm tới 1,876 triệu tấn (khoảng 77% thị phần). Quyết định tạm ngừng nhập khẩu trùng với vụ thu hoạch cao điểm tại Philippines, khi sản lượng lúa vụ đầu năm đạt 9,08 triệu tấn và Chính phủ đặt mục tiêu sản lượng kỷ lục 20,46 triệu tấn cho cả năm.
Bên cạnh đó, tồn kho gạo của Philippines cũng đang ở mức cao nhất từ trước đến nay, đạt 2,8 triệu tấn vào 1/7, tăng 27% so với cùng kỳ 2024. Điều này giúp nguồn cung trong nước dồi dào, giảm áp lực giá và tạo cơ sở cho lệnh tạm ngưng nhập khẩu.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo, việc ngừng nhập khẩu hoặc áp dụng hạn ngạch có thể gây hại nhiều hơn có lợi cho Philippines. Với vị thế là quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới (4,7 triệu tấn năm 2024), việc hạn chế nhập khẩu có thể khiến giá gạo nội địa tăng trở lại, tiềm ẩn nguy cơ đẩy lạm phát lên cao.
Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ, Philippines sẽ nhập khẩu khoảng 5,4 triệu tấn gạo trong niên vụ 2025-2026, cao nhất trong số các nước nhập khẩu lớn, vượt qua cả Việt Nam và Nigeria.
Ngành gạo Việt Nam chịu tác động thế nào?
Philippines hiện là thị trường lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm 40-45% tổng kim ngạch xuất khẩu. Vì vậy, lệnh tạm ngưng nhập khẩu sẽ tác động tức thời đến doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các hợp đồng giao hàng trong tháng 9 và 10.
Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), ngay sau thông tin từ Philippines, giá gạo Việt Nam đã tăng do nhu cầu mua gấp trước khi lệnh cấm có hiệu lực. Giá gạo 5% tấm tăng 9 USD/tấn, lên mức 391 USD – cao nhất châu Á và cao hơn Thái Lan, Ấn Độ. Giá gạo thơm cũng tăng 10-15 USD/tấn, duy trì mức 505-510 USD/tấn.
Tuy nhiên, đợt tăng này có thể chỉ mang tính ngắn hạn. Khi lệnh cấm chính thức áp dụng, lượng hàng tồn kho trong nước sẽ tăng, gây áp lực giảm giá và thu hẹp biên lợi nhuận của cả doanh nghiệp và nông dân.
Ông Đỗ Hà Nam - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam - cho rằng việc ngừng nhập khẩu có thể gây khó khăn lớn có doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam, sẽ khiến nhiều hợp đồng bị đình trệ, doanh nghiệp gặp khó khăn về thanh khoản. Lệnh cấm trong hai tháng 9-10 sẽ khiến tồn kho tăng, giá xuất khẩu giảm, biên lợi nhuận thu hẹp, đồng thời gây áp lực giảm giá trong nước, ảnh hưởng đến lợi nhuận của người nông dân.
VFA kiến nghị Chính phủ có chính sách tín dụng ưu đãi, gia hạn thời gian trả nợ và hỗ trợ dự trữ để chờ xuất khẩu trở lại. Bên cạnh đó, VFA cũng có văn bản đề xuất Bộ Công Thương gửi công hàm đến phía Philippines nhằm làm rõ phạm vi áp dụng lệnh cấm, dựa trên Biên bản ghi nhớ hợp tác thương mại gạo ký ngày 30/1/2024 (có hiệu lực đến 31/12/2028). Mục tiêu là đảm bảo doanh nghiệp Việt Nam vẫn có thể xuất khẩu một số chủng loại gạo hoặc sớm nối lại giao thương khi lệnh cấm hết hiệu lực.
Trong bối cảnh Philippines dự kiến vẫn nhập khẩu tới 5,4 triệu tấn gạo trong niên vụ 2025-2026 (theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ), việc duy trì quan hệ thương mại và tìm kiếm giải pháp ngắn hạn là yếu tố then chốt để ngành gạo Việt Nam giảm thiểu thiệt hại từ cú sốc bất ngờ này.
Mai Lan