Sàn giao dịch vàng có phải là lời giải cho những bất cập của thị trường hiện nay?

Thành lập sàn giao dịch vàng được coi là giải pháp then chốt để đưa thị trường về quỹ đạo minh bạch, ổn định. Không chỉ kiểm soát vàng vật chất, sàn vàng còn mở ra các sản phẩm tài chính hiện đại như chứng chỉ, hợp đồng kỳ hạn, quỹ ETF, qua đó giảm lệ thuộc vào vàng vật chất và huy động hiệu quả nguồn lực vàng trong dân cho nền kinh tế.

Từ nền móng chính sách đến sở giao dịch quốc gia

Tại cuộc họp triển khai Nghị định 232/2025/NĐ-CP và quán triệt chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về thị trường vàng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Phạm Quang Dũng cho biết, cơ quan này đang gấp rút nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế để xây dựng phương án thành lập Sở giao dịch vàng quốc gia. Đây được coi là bước đi quyết định để đưa thị trường vàng trở lại quỹ đạo minh bạch, ổn định và hội nhập.

Theo ông Nguyễn Minh Tuấn, Tổng giám đốc AFA Capital, lộ trình cải cách thị trường vàng sẽ được triển khai qua ba giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên đã bắt đầu bằng việc ban hành Nghị định 232, đặt nền tảng quan trọng với việc xóa bỏ độc quyền nhập khẩu và sản xuất vàng miếng.

Giai đoạn thứ hai sẽ tập trung vào việc cấp phép cho một số doanh nghiệp, ngân hàng thương mại đáp ứng điều kiện; đồng thời tăng cường giám sát giao dịch, kết nối dữ liệu hóa đơn điện tử nhằm kiểm soát dòng chảy vàng trong nền kinh tế.

Đích đến cuối cùng là giai đoạn ba, nơi mà Sở giao dịch vàng quốc gia chính thức hình thành, tạo không gian để nghiên cứu, triển khai các công cụ phái sinh hiện đại như hợp đồng tương lai hay quyền chọn vàng.

Hiện nay, NHNN song song soạn thảo thông tư hướng dẫn nhập khẩu, sản xuất vàng với quy trình minh bạch, đồng thời xem xét nhiều phương án: hoặc thành lập sở giao dịch vàng quốc gia độc lập, hoặc đưa vàng vào giao dịch trên Sở giao dịch hàng hóa, hoặc tổ chức sàn vàng trong một trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam. Dù theo kịch bản nào, mục tiêu nhất quán vẫn là minh bạch hóa giao dịch, xóa bỏ tình trạng chợ đen, đồng thời đưa giá vàng trong nước tiệm cận và liên thông với giá thế giới.

Nhiều chuyên gia đồng thuận rằng sàn vàng sẽ là chìa khóa thay đổi căn bản thị trường. PGS.TS Ngô Trí Long nhấn mạnh: “Sàn giao dịch vàng là giải pháp mang tính thị trường, giúp loại bỏ chênh lệch giá bất hợp lý, hạn chế đầu cơ và giảm vàng hóa nền kinh tế. Khi có cơ chế công khai, minh bạch, sẽ tạo ra một sân chơi bình đẳng, khuyến khích cạnh tranh lành mạnh, phá vỡ thế độc quyền hiện nay và mở ra cơ hội phát triển cho ngành kim hoàn, chế tác vàng trang sức.”

TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính – ngân hàng, cũng nhiều lần đề xuất thành lập sàn vàng quốc gia. Ông cho rằng, nếu vận hành theo mô hình giống sàn chứng khoán, mọi giao dịch sẽ được cấp phép, giám sát chặt chẽ, cập nhật theo thời gian thực. Người dân khi có nhu cầu mua bán vàng sẽ thực hiện qua các doanh nghiệp được phép, hạn chế tối đa rủi ro và chấm dứt hoạt động giao dịch phi chính thức.

Điều đáng chú ý là sàn vàng không chỉ là công cụ quản lý thị trường, mà còn mở ra khả năng chuyển từ giao dịch vàng vật chất sang các sản phẩm tài chính hiện đại như chứng chỉ vàng, hợp đồng kỳ hạn hay quỹ ETF vàng. Đây là hướng đi chiến lược giúp giảm phụ thuộc vào vàng vật chất, đồng thời khai thác và huy động hiệu quả khoảng 500 tấn vàng đang nằm trong dân vào phục vụ phát triển kinh tế.

Có thể thấy, ba giai đoạn cải cách thị trường vàng đang được thiết kế như một lộ trình xuyên suốt: từ thiết lập nền tảng chính sách, mở rộng quyền tham gia, cho đến hình thành sở giao dịch hiện đại. Nếu thành công, đây sẽ không chỉ là cuộc cải tổ thị trường vàng, mà còn trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ điều hành chính sách tiền tệ, ổn định vĩ mô và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Vật chất hay tài chính hóa?

Một câu hỏi lớn đặt ra lúc này là: mô hình sàn giao dịch vàng nào mới thực sự phù hợp với thị trường Việt Nam? Theo TS Nguyễn Trí Hiếu, Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo kinh nghiệm của nhiều quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Thái Lan.

Tuy nhiên, ông đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng là sàn vàng phải được xây dựng theo hướng cho phép người dân tự do mua bán, giao dịch, đồng thời tách bạch rõ ràng giữa vai trò quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh vàng của doanh nghiệp. Điều này có nghĩa là khi một sàn vàng quốc gia ra đời, mọi công dân đều có thể dễ dàng đăng ký và tham gia giao dịch một cách hợp pháp, minh bạch.

Quan điểm này nhận được sự đồng tình từ chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long. Ông cho rằng trước khi triển khai, Nhà nước cần nghiên cứu kỹ mô hình, xác định rõ đối tượng tham gia cũng như cơ quan chịu trách nhiệm quản lý. Trên thế giới hiện nay có hàng chục sàn giao dịch vàng hoạt động dưới nhiều hình thức, từ giao dịch vàng vật chất như vàng miếng, vàng thỏi, cho tới vàng tài khoản và hợp đồng vàng tương lai.

Thực tiễn đã chứng minh tính hiệu quả: tại Trung Quốc, Sàn vàng Thượng Hải (SGE) giúp giá vàng nội địa bám sát giá quốc tế với mức chênh lệch chỉ từ một đến hai phần trăm; hay tại Thái Lan, Sàn vàng TGJMA cũng vận hành minh bạch, tạo sự ổn định cho thị trường trong nước. Đây chính là mục tiêu mà thị trường vàng Việt Nam cần hướng tới.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Ngọc Trọng, Giám đốc Công ty vàng NPJ, lại nhấn mạnh yếu tố tập trung. Theo ông, nếu Việt Nam lập sàn vàng thì nên đi theo mô hình sàn trung tâm như Hong Kong hay New York, nơi mọi giao dịch được tập trung quản lý. Ngược lại, nếu để nhiều doanh nghiệp cùng tự mở sàn thì sẽ nảy sinh tình trạng phân mảnh và phát sinh nhiều vấn đề tiêu cực khó kiểm soát.

Trong bản kiến nghị gửi Chính phủ, nhóm chuyên gia của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cũng khẳng định sự cần thiết phải xây dựng một thị trường vàng hiện đại, có khả năng liên thông trực tiếp với thị trường quốc tế.

Theo đó, nguồn vàng trong dân sẽ không còn bị “đóng băng” trong két sắt mà được đưa vào lưu thông thông qua hệ thống tín dụng. Một trong những giải pháp được đề xuất là chuyển đổi dần từ giao dịch vàng vật chất sang các sản phẩm tài chính như vàng kỳ hạn hoặc chứng chỉ vàng.

Nếu nhìn vào ưu và nhược điểm, có thể thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai mô hình này. Sàn giao dịch vàng vật chất giúp người dân nắm giữ trực tiếp vàng miếng hay vàng thỏi, tạo cảm giác an toàn hữu hình, nhưng lại kéo theo nhiều bất cập như chi phí gia công, nguy cơ lưu thông vàng giả, vàng kém chất lượng và tình trạng găm giữ vàng khiến nguồn lực bị ứ đọng.

Trong khi đó, sàn vàng tài chính với các sản phẩm hiện đại như chứng chỉ vàng, hợp đồng kỳ hạn hay quỹ ETF vàng mang lại lợi ích vượt trội: giao dịch tiện lợi, minh bạch, giảm phụ thuộc vào vàng vật chất, đồng thời mở ra cơ hội huy động được khối lượng vàng lớn trong dân để phục vụ phát triển kinh tế. Người sở hữu chứng chỉ vàng có thể linh hoạt đầu tư, đồng thời vẫn giữ quyền chuyển đổi thành vàng vật chất khi cần thiết.

Chính sự so sánh này cho thấy, để đưa thị trường vàng Việt Nam về đúng quỹ đạo minh bạch và ổn định, việc lựa chọn mô hình sàn vàng hiện đại theo hướng tài chính hóa là xu thế tất yếu.

Đây không chỉ là bước đi nhằm giảm thiểu rủi ro và ngăn chặn đầu cơ, mà còn là giải pháp chiến lược để khai thác hiệu quả nguồn lực vàng khổng lồ trong dân, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Thanh Cao