Trong thời gian dài, các hành vi gian lận, vi phạm quy định về điều kiện kinh doanh, niêm yết giá, đo lường, chất lượng… diễn ra tràn lan trên thị trường, nhiều sai phạm đã được Thanh tra Chính phủ chỉ rõ. Đã đến lúc, cơ quan chủ quản và ngành xăng dầu phải thay đổi để lành mạnh hoá thị trường.
Phát hiệu nhiều vi phạm, Bộ Công Thương rút giấy phép kinh doanh xăng dầu với Công ty TNHH Vận tải Thuỷ bộ Hải Hà (Haiha Petro)
Hoàng loạt vi phạm được phơi bày
Chia sẻ với báo chí mới đây, đại diện Tổng cục Quản lý thị trường (QLTT), cho biết từ đầu năm đến nay, trong bối cảnh nguồn cung và giá xăng dầu có nhiều biến động, lực lượng QLTT có mặt 24/7 giám sát hoạt động 100% cửa hàng kinh doanh xăng dầu trên toàn quốc để kiểm tra, xử lý các hành vi gian lận, vi phạm thời gian bán hàng, vi phạm điều kiện kinh doanh xăng dầu làm ổn định thị trường, góp phần bình ổn cung cầu hàng hóa.
Số liệu thống kê từ Tổng cục Quản lý thị trường, cho thấy trong năm 2023 đã kiểm tra 2.920 vụ, xử lý 840 vụ với tổng số tiền xử phạt 31,7 tỷ đồng. Hành vi vi phạm chủ yếu là không duy trì điều kiện trong quá trình kinh doanh xăng dầu; không đăng ký hệ thống phân phối đối với thương nhân phân phối xăng dầu; mua bán xăng dầu ngoài hệ thống; buôn bán xăng dầu có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật; kinh doanh xăng dầu không có hoặc Giấy chứng nhận đủ điều kiện đã hết hiệu lực...
Đơn cử, ngày 10/8, UBND TP. Hà Nội đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với·Doanh nghiệp Nhật Tuấn (xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai), với số tiền hơn 300 triệu đồng về hành vi bán hàng hóa (xăng RON95-III) có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.
Trước đó, ngày 30/6/2023, Tổng cục Quản lý thị trường đã giám sát việc buộc tái chế 10.119 lít xăng RON 95-III có chất lượng không phù hợp theo quy định đối với địa điểm kinh doanh Công ty cổ phần Thương mại dầu khí Đồng Tháp - Trạm xăng dầu quận 12 (TP. HCM), đồng thời xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu với cửa hàng này số tiền hơn 200 triệu đồng.
Hồi đầu tháng 5/2023, Cục Quản lý thị trường tỉnh Bình Dương cũng đã trình UBND tỉnh xem xét, ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính Công ty cổ phần Sao Mai Sài Gòn, với số tiền gần 885 triệu đồng với hành vi vi phạm "bán hàng hóa có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng". Trong khi, tại tỉnh Đắk Lắk qua kiểm tra đột xuất 9 cơ sở bán lẻ xăng dầu trên địa bàn thì phát hiện có tới 7 cơ sở vi phạm, với tổng số tiền xử phạt gần 200 triệu đồng.
Không chỉ vậy, mới đây Thanh tra Chính phủ cũng đã chỉ ra hàng loạt vi phạm của kinh doanh xăng dầu về quy hoạch phát triển hệ thống dự trữ dầu thô và các sản phẩm xăng dầu Việt Nam; việc dự trữ xăng dầu quốc gia; việc cấp giấy phép và xác nhận trong hoạt động kinh doanh xăng dầu; việc trích lập, quản lý, sử dụng Quỹ BOG; Việc quản lý, điều hành giá xăng dầu; Việc kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường…
Theo Thanh tra Chính phủ, nhiều vi phạm hoạt động kinh doanh xăng dầu xảy ra thường xuyên và trong nhiều năm, nhưng Bộ Công Thương quản lý lỏng lẻo, thiếu kiểm tra, giám sát, xử lý không nghiêm, dẫn đến nhiều vi phạm chưa được chấn chỉnh, khắc phục kịp thời.
Đối với một số doanh nghiệp lớn như Công ty Thiên Minh Đức (Nghệ An), Công ty Vận tải thuỷ bộ Hải Hà (Thái Bình), Xuyên Việt Oil (TP Hồ Chí Minh), Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Công an tiếp nhận hồ sơ, tài liệu vụ việc để xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật. Đồng thời, cơ quan này cũng chuyển thông tin, tài liệu sang cơ quan điều tra, Bộ Công an xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật đối với một số nội dung được phát hiện trong quá trình thu thập thông tin, tài liệu tại công ty TNHH MTV thương mại dầu khí Đồng Tháp.
Trước thực tế nêu trên, nhiều doanh nghiệp làm ăn chân chính bức xúc, dư luận xã hội cũng hết sức bất bình, đặc biệt là việc có một số doanh nghiệp chiếm dụng, sử dụng sai mục đích hàng nghìn tỷ đồng quỹ Bình ổn giá xăng dầu (BOG). Trước vấn đề này, nhiều người cho rằng các cơ quan chức năng cần có chế tài xử lý nghiêm minh đối với tổ chức, doanh nghiệp vi phạm, từ đó mới mong làm lành mạnh thị trường.
Nhìn lại hàng loạt vụ vi phạm nghiêm trọng xẩy ra trong thời gian qua, chúng ta có thể hình dung những góc khuất trong hoạt động kinh doanh xăng dầu, đồng thời cũng chỉ ra những lỗ hổng về mặt pháp lý liên quan đến vấn đề này. Thực tế này đòi hỏi các cơ quan chức năng, trực tiếp là Bộ Công Thương cần phải rà soát, xem xét lại các vấn đề để hoạt động kinh doanh xăng dầu trở nên minh bạch, lành mạnh hơn.
Kỳ vọng những sửa đổi giúp lành mạnh hoá thị trường xăng dầu
Theo nhận định của đại diện Tổng cục Quản lý thị trường, mặc dù lực lượng chức năng tích cực kiểm soát nhưng nhiều thương nhân kinh doanh xăng dầu vẫn bất chấp vi phạm mà nguyên nhân cơ bản là do chưa có ý thức chấp hành nghiêm túc các quy định về việc xây dựng, duy trì điều kiện về hệ thống phân phối, thực hiện đăng ký, đăng ký điều chỉnh hệ thống phân phối với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền theo quy định; áp dụng hệ thống quản lý chất lượng trong kinh doanh xăng dầu.
Tuy nhiên, bên cạnh nguyên nhân từ phía chủ thể kinh doanh doanh nhằm trục lợi bất chính, nhiều chuyên gia kinh tế, cho rằng không thể không kể đến lý do sâu xa từ những “lỗ hổng” pháp lý, những hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật, nhất là quy định về điều kiện cấp phép kinh doanh xăng dầu.
Chẳng hạn như việc quy định cho phép doanh nghiệp phân phối xăng dầu có thể không cần đầu tư cơ sở hạ tầng, bến bãi, kho chứa, hệ thống phân phối, chỉ cần thuê lại từ các đơn vị khác chính là “lỗ hổng” dẫn đến tình trạng cấp phép tràn lan, khó sàng lọc được các đối tượng lợi dụng “lách luật” để làm ăn không chân chính.
Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, ông Bùi Ngọc Bảo, nhấn mạnh “vấn đề cốt lõi ở đây chính là các hợp đồng kinh tế giữa các chủ thể là các doanh nghiệp, đại lý, tổng đại lý hoặc thương nhân phân phối xăng dầu với nhau không chặt chẽ về trách nhiệm đảm bảo nguồn, không chặt chẽ về chi phí chiết khấu”.
Số liệu thống kê mới đây, cho thấy trong hơn 5 năm qua, Bộ Công thương đã cấp 37 giấy phép kinh doanh xuất, nhập khẩu xăng dầu (không gồm 4 giấy phép kinh doanh xăng dầu hàng không) và 347 giấy phép làm thương nhân phân phối bán lẻ. Song thực tế, sau khi được cấp giấy phép, nhiều thương nhân đầu mối trong thời gian hoạt động kinh doanh xăng dầu không đảm bảo hệ thống phân phối xăng dầu theo quy định, nhiều hợp đồng thuê kho, bể chứa xăng dầu không phát sinh gửi hàng, thanh lý hợp đồng... ảnh hưởng đến nguồn cung xăng dầu cho thị trường.
Theo Thanh tra Chính phủ, Bộ Công thương đã thiếu kiểm tra, giám sát, quản lý lỏng lẻo, không kịp thời phát hiện các vi phạm trong việc duy trì điều kiện về kho, bể chứa, hệ thống phân phối xăng dầu... để xử lý theo quy định.
Trong khi đó, liên quan đến tính minh bạch và sự vận hành của thị trường xăng dầu, Chuyên gia kinh tế, TS. Vũ Đình Ánh, cho rằng mục tiêu hướng tới luôn là để xăng dầu cho thị trường quyết định. Không chỉ xăng dầu mà các mặt hàng khác do nhà nước quản lý đều phải hướng tới thị trường để phù hợp xu thế chung về phát triển kinh tế thị trường. Tuy nhiên, trước khi để thị trường quyết định, kinh doanh xăng dầu cần hội tụ đủ yếu tố thị trường, tạo cơ chế cạnh tranh thì thị trường mới vận hành.
Vì vậy, ông Ánh cho rằng nên xem lại hệ thống phân phối xăng dầu từ đầu mối, phân phối, bán lẻ xem đã hội tụ đủ các yếu tố thị trường hay chưa. “Nhiều người nói rằng trước đây mặt hàng gạo cũng có nhiều băn khoăn, song rồi khi trả lại cho thị trường đã giúp Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu lương thực hàng đầu thế giới, nông dân hưởng lợi và người tiêu dùng cũng hưởng lợi. Với mặt hàng xăng dầu cũng vậy, tại sao không chuyển sang thị trường đi, nhưng tôi không đồng tình với quan điểm này”, ông Ánh bày tỏ.
Theo TS. Vũ Đình Ánh, mỗi mặt hàng có đặc điểm khác nhau, đôi khi chưa đủ các yếu tố mà để cho thị trường quyết định thì lại không tốt. “Khi trả lại cho thị trường thì quyền định giá mình phải thiết lập được thị trường có khả năng cạnh tranh hiệu quả, lúc đó nhà nước không phải can thiệp, chỉ can thiệp trong tình trạng bất ổn”, ông Ánh nói.
Trước thực trạng đó, để lành mạnh hoá thị trường và bịt các “lỗ hổng” chính sách, thời gian qua Bộ Công thương đã đưa ra nhiều giải pháp như: kiến nghị sửa Nghị định 95 về kinh doanh xăng dầu; gửi văn bản cho các bộ, ngành và UBND các tỉnh, thành phố liên quan đến việc sửa đổi quy định về kinh doanh xăng dầu; phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp rà soát và đưa ra một số vấn đề cần đề xuất, sửa đổi…
Đáng chú ý, Bộ Công thương đã có văn bản yêu cầu thương nhân đầu mối, phân phối xăng dầu kiểm tra, rà soát hiện trạng và điều kiện cấp giấy phép kinh doanh xuất, nhập khẩu xăng dầu, giấy xác nhận đủ điều kiện làm thương nhân đầu mối, phân phối xăng dầu.
Trong đó, bộ này yêu cầu thương nhân đầu mối phải báo cáo chi tiết về điều kiện có cầu cảng chuyên dụng; kho tiếp nhận xăng dầu; phương tiện vận tải xăng dầu; hệ thống phân phối xăng dầu, trong đó liệt kê cửa hàng thuộc sở hữu, cửa hàng thuê (5 năm trở lên), đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền bán lẻ, tổng đại lý kinh doanh xăng dầu; hệ thống phân phối xăng dầu của thương nhân với các thông tin cửa hàng thuộc sở hữu, cửa hàng thuê, cửa hàng trực thuộc đại lý bán lẻ xăng dầu, cửa hàng trực thuộc thương nhân nhận quyền bán lẻ xăng dầu... Đồng thời yêu cầu các thương nhân phải báo cáo các về Bộ trước ngày 30/1/2024.
Hiện tại, Bộ Công thương đang chủ trì, phối hợp với các bên liên quan xây dựng Nghị định mới thay thế các Nghị định về kinh doanh xăng dầu hiện tại và sẽ trình Chính phủ trong quý II/20244. Với động thái này, hy vọng sẽ có nhiều thay đổi trong cách thức quản lý, hướng tới minh bạch và công bằng cho thị trường xăng dầu.
Minh Đức