Sở hữu chéo ngân hàng rồi cho tập đoàn BĐS vay khiến giá trị đất bị thổi phồng

Chuyên gia cho rằng, bản chất sở hữu chéo ngân hàng của thị trường tài chính Việt Nam có phần khác một số quốc gia trên thế giới. Bản chất sở hữu chéo của Việt Nam là việc một vài "ông chủ" đứng đằng sau và thâu tóm, nắm quyền kiểm soát, cho vay thân hữu tập trung vào bất động sản. Việc cho vay các tập đoàn bất động sản khiến giá đất ở Việt Nam bị thổi phồng gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế...

Sở hữu chéo ngân hàng, cho các tập đoàn BĐS vay khiến giá đất bị thổi phồng

Liên quan đến vẫn đề sở hữu chéo ngân hàng và tổ chức tín dụng, chuyên gia Hồ Quốc Tuấn, Giảng viên Đại học Bristol (Anh) đánh giá rằng, rất khó để xử lý hoàn toàn vấn đề sở hữu chéo tại ngân hàng. Ngay cả việc đưa thành viên độc lập vào HĐQT các ngân hàng, nếu không có đủ chuyên môn cũng sẽ dễ dàng bị qua mặt. Hoặc các "ông chủ" ngân hàng thường đề cử những người thân tín vào làm thành viên độc lập HĐQT, ngay cả khi cổ đông nhỏ lẻ phản đối cũng không có tác dụng do không đủ phiếu bầu.

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, ông Tuấn chỉ ra rằng, việc lựa chọn thành viên độc lập HĐQT cần có một thể chế khác, không dựa trên số phiếu. Ví dụ như ở Đức, họ có đưa ra thể chế một số thành viên HĐQT được bầu vào mà không dựa trên số phiếu từ tỷ lệ sở hữu của các ông chủ. Tuy nhiên, cơ chế này cũng có những hạn chế nhất định nên cần cân nhắc kỹ trước khi áp dụng.

Tuyến phòng thủ thứ hai là chế tài xử phạt. Tại nhiều quốc gia phương Tây, họ có mô hình cho phép cổ đông nhỏ lẻ kiện cổ đông lớn và không cần toàn bộ cổ đông nhỏ phải đi kiện mà chỉ cần đại diện, nếu cổ đông nhỏ thắng kiện toàn bộ các cổ đông nhỏ khác cũng được đền bù một khoản tương tự.

Vì vậy, giá trị xử phạt của cơ chế này rất lớn nên HĐQT nếu không hoàn thành nhiệm vụ gây tổn thất cho cổ đông lớn sẽ phải chịu đền bù. "Việc mang mô hình quản trị doanh nghiệp phương Tây vào nhưng không có chế tài xử lý phù hợp thì rất khó đủ tính "răn đe" các doanh nghiệp", GS. Hồ Quốc Tuấn cho hay. 

Một giải pháp nữa là nếu phát hiện ra một vụ việc cho vay sân sau thì cần có chế tài xử phạt nặng hơn cả lợi ích họ nhận được. Việc bị phạt nặng hơn số lợi mà ngân hàng cho doanh nghiệp sân sau vay sẽ đủ sức răn đe để tránh lặp lại tình trạng này.

Ở góc độ vĩ mô, GS. TS. Trần Ngọc Thơ - thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính tiền tệ Quốc gia cho rằng, việc cho vay trong cùng hệ sinh thái, góp vốn ảo không tạo ra giá trị cho nền kinh tế nên tại nhiều quốc gia nếu phát hiện điều này họ sẽ trừ hết phần vốn ảo đó trong tổng vốn của ngân hàng.

Đây có thể là một bài học kinh nghiệm để chúng ta có thể học hỏi và xử lý triệt để sở hữu chéo trong thời gian tới.

Ông cũng cho rằng, bản chất sở hữu chéo của thị trường tài chính Việt Nam có phần khác với sở hữu chéo của một số quốc gia trên thế giới. Bản chất sở hữu chéo của Việt Nam là việc một vài "ông chủ" đứng đằng sau và thâu tóm, nắm quyền kiểm soát, cho vay thân hữu tập trung vào bất động sản.

"Việc cho vay các tập đoàn bất động sản khiến giá đất ở Việt Nam bị thổi phồng gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế", GS. Thơ đánh giá.

Tập đoàn tài chính phải được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Chính phủ

Liên quan đến vấn đề này, ĐBQH Lê Hoàng Anh (Gia Lai) cho biết, hiện nay, Tập đoàn tài chính là mô hình hiện hữu, là xu hướng phát triển của các công ty lớn, công ty đa năng, có tính dẫn dắt trên thị trường tài chính với những hoạt động đan xen, đa ngành và bán chéo sản phẩm, có cơ cấu tổ chức phức tạp, đa dạng và nhiều tầng nấc; có thể xếp thành 3 loại mô hình Tập đoàn tài chính như sau:

Mô hình ngân hàng đa năng: đây là loại Tập đoàn tài chính lớn, thực hiện tất cả các hoạt động, nghiệp vụ kinh doanh của cả ngân hàng thương mại và ngân hàng đầu tư, có thể tham gia sở hữu cổ phần trong các tập đoàn công nghiệp;

Mô hình công ty mẹ-con vận hành: đây là loại Tập đoàn tài chính do một định chế tài chính hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng - chứng khoán - bảo hiểm đứng đầu với vai trò là công ty mẹ; cơ cấu tổ chức theo mô hình công ty mẹ - con đơn thuần;

Mô hình công ty sở hữu tài chính: đây là dạng Tập đoàn tài chính có công ty đứng đầu là công ty sở hữu tài chính hoặc công ty không hoạt động trong lĩnh vực tài chính; các hoạt động kinh doanh chuyên ngành ngân hàng - chứng khoán - bảo hiểm được công ty mẹ “thực hiện” thông qua các công ty con của tập đoàn.

Tại Việt Nam, các nhóm công ty hình thành và hoạt động trên thị trường tài chính theo mô hình công ty mẹ - con, có công ty mẹ là ngân hàng thương mại, hoặc là công ty sở hữu tài chính, hoặc công ty không hoạt động trong lĩnh vực tài chính; loại này ngày càng nhiều và đa dạng, có thể thấy: Tập đoàn tài chính có công ty mẹ là ngân hàng thương mại như: Agribank, VCB, Vietinbank, BIDV, Techcombank, MB; Tập đoàn tài chính có công ty mẹ là công ty sở hữu tài chính như: Tập đoàn Bảo Việt; Tập đoàn tài chính có công ty mẹ không hoạt động trong lĩnh vực tài chính như: Nhóm CTCP Sovico, nhóm CTCP Uniben,…

Theo đại biểu, Việt Nam chúng ta hầu như chưa có quy định pháp luật đối với các Tập đoàn tài chính mà Tập đoàn tài chính vẫn hoạt động chung nhất theo Luật Doanh nghiệp. Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho chính các tập đoàn đó, cho cả thị trường tài chính và nền kinh tế bởi mức độ nhạy cảm và tác động lớn, cũng như mức độ lan truyền rủi ro của các định chế tài chính trong Tập đoàn tài chính.

Đại biểu Lê Hoàng Anh chia sẻ, kinh nghiệm thế giới cho thấy, các quốc gia đều có các quy định về công nhận và hoạt động của Tập đoàn tài chính trong các luật chuyên ngành về ngân hàng thương mại, chứng khoán hoặc bảo hiểm; một số ít, khoảng khoảng 11 quốc gia/vùng lãnh thổ có luật về Tập đoàn tài chính.

Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến 2030, Thủ tướng Chính phủ đã đưa ra nhiệm vụ và giải pháp là “Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý xác định trách nhiệm của Ngân hàng Nhà nước trong việc thanh tra, giám sát các tập đoàn tài chính dưới hình thức công ty mẹ - con, trong đó công ty mẹ là tổ chức tín dụng; đầu mối, phối hợp với các cơ quan liên quan tham mưu cho Chính phủ xây dựng khuôn khổ pháp lý về tập đoàn tài chính”.

Vì vậy, Đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị Chính phủ và Ban soạn thảo bổ sung Tập đoàn tài chính vào phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và thiết kế một chương riêng quy định về Tập đoàn tài chính trong dự thảo Luật này, có thể gồm 2 mục:

Một là, các quy định chung, cơ bản để quản lý và giám sát Tập đoàn tài chính. Trước hết, quy định Tập đoàn tài chính phải được cấp có thẩm quyền công nhận khi hội tụ đủ các điều kiện như: do một/một nhóm công ty kiểm soát chung và có mối quan hệ sở hữu; hoạt động tối thiểu 2/3 lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm; tổng tài sản  lớn. Các điều kiện này được duy trì liên tục và toàn thời gian, khi không đáp ứng đủ thì sẽ đưa ra khỏi danh sách Tập đoàn tài chính. Thứ hai là, các quy định về hoạt động của Tập đoàn tài chính, cổ đông, công ty mẹ, công ty con. Thứ ba là, các quy định về tỷ lệ sở hữu vốn, giới hạn về hoạt động tài chính nội bộ tập đoàn, cổ đông, các công ty con, giữa các công ty con, các hoạt động bị cấm. Thứ tư là, các quy định phải chấp hành luật chuyên ngành và các quy định về quản trị Tập đoàn tài chính. 

Hai là, các quy định cụ thể đối với Tập đoàn tài chính theo mô hình công ty mẹ - con, trong đó có công ty mẹ là tổ chức tín dụng, để quản lý và giám sát hoạt động nhóm công ty mẹ - con này, có như vậy mới điều chỉnh được đến các công ty con, trong đó có công ty hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán. Mặt khác, việc tổ chức tín dụng là công ty con trong Tập đoàn tài chính thì việc quản lý và giám sát hoạt động nội bộ Tập đoàn tài chính cần có những hạn chế và minh bạch hơn để đảm bảo an toàn hoạt động cho tổ chức tín dụng, nhất là hoạt động cấp tín dụng trong bối cảnh bị chi phối bởi công ty mẹ, có thể phải cấm công ty mẹ hoạt động đầu tư phi tài chính.

Các quy định để quản lý và giám sát hoạt động cụ thể của Tập đoàn tài chính này theo hướng: Quy định về an toàn vốn; Quy định về tín dụng tập trung; Quy định về giao dịch nội bộ giữa công ty mẹ và công ty con, giữa công ty con với công ty mẹ và giữa các công ty con với nhau; Quy định về quản trị điều hành. Những nội dung này để đảm bảo an toàn hoạt động và giám sát các rủi ro lan truyền trong nội bộ của Tập đoàn tài chính.

Tóm lại, Tập đoàn tài chính dù ở mô hình nào đều phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận và phải được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Chính phủ vì yếu tố ảnh hưởng của nó đến kinh tế vĩ mô và thị trường tài chính (vốn rất lớn, hoạt động đa dạng, phức tạp, phạm vi rộng), như sự kiện ngân hàng SCB vừa qua là một Tập đoàn tài chính mà chúng ta đang không quản lý và giám sát đúng mức.

Hồng Quang