Những năm gần đây, thị trường thực phẩm chức năng bùng nổ mạnh mẽ, nhiều người thậm chí còn xem chúng như một phương án thay thế cho thuốc điều trị. Thế nhưng, sự phát triển nhanh chóng này cũng kéo theo không ít rủi ro, xuất phát từ tình trạng quản lý còn lỏng lẻo và tình trạng quảng cáo sai lệch so với thực tế.
Vẫn tồn tại hiện tượng lách luật
Mới đây, Công an TP. Hà Nội phối hợp với Bộ Y tế đã phát hiện và triệt phá một đường dây sản xuất, buôn bán thực phẩm chức năng giả quy mô lớn, liên quan đến ba doanh nghiệp: Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Hacofood, Công ty TNHH Dược phẩm Rance và Công ty TNHH Thương mại quốc tế Pro France. Các đơn vị này không chỉ sản xuất hàng giả, ghi nhãn sai sự thật mà còn quảng cáo sản phẩm như thuốc chữa bệnh, nhằm đánh lừa người tiêu dùng.
Thực phẩm chức năng, về lý thuyết, có vai trò hỗ trợ điều trị, tăng cường sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật, đồng thời là một phần quan trọng của xu hướng y học dự phòng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường phát triển nhanh chóng và pháp luật chưa kịp hoàn thiện, loại sản phẩm này đã trở thành "mảnh đất màu mỡ" cho các hành vi trục lợi. Nhiều doanh nghiệp lợi dụng kẽ hở trong quy trình công bố sản phẩm để đưa hàng ra thị trường mà không qua kiểm định thực tế.
Không dừng lại ở đó, việc quảng cáo sai lệch, sử dụng hình ảnh bác sĩ, người nổi tiếng để gia tăng độ tin cậy cho sản phẩm ngày càng phổ biến, đặc biệt trên mạng xã hội và các nền tảng thương mại điện tử. Điều này gây ra sự nhầm lẫn nghiêm trọng trong nhận thức của người tiêu dùng, khiến nhiều người dễ dàng tin vào những lời quảng cáo thổi phồng.
Đáng lo ngại hơn, không ít người dân vì thiếu kiến thức y tế đã lầm tưởng rằng thực phẩm chức năng có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Họ tin vào những cam kết như “chữa dứt điểm bệnh gout”, “bổ thận tráng dương”, “tăng chiều cao cho trẻ em”… mà bỏ qua việc tham khảo ý kiến chuyên môn, thậm chí ngừng sử dụng thuốc theo toa để chuyển sang các sản phẩm chưa được chứng minh hiệu quả. Hệ quả là sức khỏe bị ảnh hưởng nghiêm trọng, tài chính thiệt hại, người bệnh phải gánh chịu những hậu quả nặng nề.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu bức thiết đối với các cơ quan chức năng, nhất là trong công tác giám sát hậu kiểm. Rõ ràng, quy trình công bố thực phẩm chức năng hiện còn nhiều kẽ hở. Các doanh nghiệp dễ dàng lợi dụng để đăng ký một nơi, sản xuất một nơi, thậm chí gia công tại những cơ sở không đủ tiêu chuẩn vệ sinh hay dược phẩm. Trong khi đó, công tác hậu kiểm và chế tài xử phạt chưa đủ mạnh để răn đe, khiến nhiều vi phạm chỉ bị phát hiện sau khi đã gây hậu quả.
Thực phẩm chức năng vốn không phải là thuốc, nhưng cách quảng bá hiện nay đang cố tình xóa nhòa ranh giới này. Không ít người dân bị dẫn dắt hiểu sai rằng chỉ cần sử dụng thực phẩm chức năng là có thể chữa khỏi bệnh, giảm dùng thuốc hoặc bỏ qua phác đồ điều trị. Đây là sự ngộ nhận cực kỳ nguy hiểm, khiến quá trình điều trị bệnh bị trì hoãn, thậm chí khiến người bệnh "tiền mất, tật mang" vì tin vào những lời hứa "có cánh" từ các chiến dịch tiếp thị gian dối.
PGS.TS Trần Đáng, nguyên Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), cho biết thực phẩm chức năng là xu hướng tất yếu của đời sống hiện đại. Tuy nhiên, sản phẩm này đang bị lạm dụng và biến tướng nghiêm trọng. Ông nhấn mạnh, thực phẩm chức năng chỉ có vai trò hỗ trợ, hoàn toàn không có chức năng điều trị bệnh, nhưng nhiều doanh nghiệp cố tình quảng cáo sai sự thật, khiến người dân rơi vào hiểu lầm nguy hiểm.
PGS.TS Trần Đáng cũng cảnh báo, nhiều cơ sở sản xuất hiện nay không đạt tiêu chuẩn GMP (Thực hành sản xuất tốt), nhưng vẫn hoạt động công khai, tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.
Người nổi tiếng, KOLs nếu tham gia quảng bá sản phẩm sai lệch cũng cần bị xử lý trách nhiệm pháp lý một cách tương xứng.
Tăng cường hệ thống pháp lý
Thực tế cho thấy, hệ thống pháp lý hiện nay chưa theo kịp tốc độ phát triển nhanh chóng của thị trường. Việc cho phép doanh nghiệp “tự công bố” sản phẩm mà thiếu đi quy trình hậu kiểm hiệu quả chẳng khác nào trao "tấm vé thông hành" cho các sản phẩm kém chất lượng, thậm chí là hàng giả. Trong khi đó, hành lang pháp lý về quảng cáo thực phẩm chức năng vẫn còn nhiều kẽ hở, tạo điều kiện cho những nội dung sai lệch tràn lan, nhất là trên các nền tảng số như YouTube, Facebook, TikTok…
Không chỉ các doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng đang bị cuốn vào “cơn lốc truyền thông” với vô số sản phẩm được quảng bá qua livestream, video đội lốt chuyên gia, thậm chí mượn danh bác sĩ.
Tâm lý “có bệnh thì vái tứ phương” khiến nhiều người bỏ qua việc thăm khám tại các cơ sở y tế chính thống, đặt niềm tin vào những viên uống “đa công dụng” được thổi phồng công dụng. Hệ quả, không ít người bệnh đánh mất “thời gian vàng” trong điều trị, vừa hao tổn tiền bạc, vừa đối mặt với những biến chứng nguy hiểm.
Trước tình trạng này, Bộ Y tế đã ban hành văn bản nhấn mạnh việc nghiêm cấm bác sĩ, dược sĩ tham gia quảng cáo thực phẩm chức năng. Công văn viện dẫn khoản 2, Điều 27, Nghị định 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ, quy định rõ: “Không sử dụng hình ảnh, thiết bị, trang phục, tên, thư tín của đơn vị, cơ sở y tế; bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế; thư cảm ơn của người bệnh; bài viết của bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế để quảng cáo thực phẩm”. Điều này đồng nghĩa, mọi hình thức quảng cáo thực phẩm chức năng có sự xuất hiện, xác nhận hay "bảo chứng" từ đội ngũ nhân viên y tế đều bị nghiêm cấm tuyệt đối.
Các chuyên gia cũng đề xuất hàng loạt giải pháp cấp bách nhằm lập lại trật tự thị trường thực phẩm chức năng. Theo đó, các cơ sở sản xuất buộc phải đạt chuẩn GMP, sản phẩm phải được kiểm định thành phần trước khi đưa ra thị trường. Không thể để tình trạng “công bố một nơi, sản xuất một nẻo” tiếp diễn.
Đồng thời, cần siết chặt kiểm soát nội dung quảng cáo, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công thương để rà soát, xử lý nghiêm các hành vi quảng cáo sai sự thật, nhất là trên môi trường mạng. Đặc biệt, người nổi tiếng, KOLs nếu tham gia quảng bá sản phẩm sai lệch cũng cần bị xử lý trách nhiệm pháp lý một cách tương xứng.
Thanh Cao