Tiêu dùng nội địa cùng với đầu tư, xuất khẩu là một trong những trụ cột tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, động lực tăng trưởng này đang có dấu hiệu suy giảm và tác động xấu đến sự phục hồi chung của nền kinh tế.
Những năm trước, tiêu dùng nội địa mà đại diện bởi chỉ số bán lẻ có mức tăng cao, nếu trừ đi yếu tố giá, mức tăng này duy trì trong khoảng từ 8 - 9%, cao hơn mức tăng trưởng chung của nền kinh tế. Tuy nhiên mức tăng này đã giảm dần từ quý III – quý IV/2023 chỉ còn 5,1%, mức tăng này tiếp tục giảm trong 7 tháng đầu năm 2024 khi chỉ duy trì ở mức 5%, trong khi tăng trưởng chung của nền kinh tế là 6,4%.
Tăng trưởng tiêu dùng giảm mạnh
Với quy mô hơn 100 triệu dân, thị trường tiêu dùng trong nước được xem là động lực và cũng là nền tảng quan trọng để duy trì tăng trưởng của nền kinh tế. Nếu cầu tiêu dùng trong nước càng lớn càng là bệ đở vững chắc để các doanh nghiệp thực hiện hoạt động đầu tư mở rộng, đồng thời giúp nền kinh tế tránh phụ thuộc từ những biến động của yếu tố bên ngoài.
Vì là một thị trường đang phát triển, Việt Nam phụ thuộc nhiều vào tăng vốn đầu tư và xuất khẩu, đặc biệt là xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI để có thể hỗ trợ tăng trưởng. Tuy nhiên, môi trường vĩ mô quốc tế có nhiều biến động như hiện nay ảnh hưởng lớn đến các động lực này. Trong đó, dư địa về tăng trưởng xuất khẩu bị hạn chế do chịu những tác động tiêu cực do sức tiêu dùng hồi phục thấp ở các thị trường lớn cũng như các khách hàng xuất khẩu lớn của Việt Nam như Mỹ, châu Âu cũng đang thực thi chính sách tiền tệ thắt chặt nhằm kiểm soát lạm phát.
Thị trường thế giới dù đã có những dấu hiểu phục hồi đáng kể, song vẫn có nhiều biến động khó lường, nhiều ngành hàng xuất khẩu vẫn thiếu đơn hàng, trong khi tiêu dùng tiếp tục thể hiện vai trò bệ đỡ quan trọng để thúc đẩy hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế hàng năm.
Để sản xuất công nghiệp từng bước hồi phục, nhu cầu trong nước cần được thúc đẩy để tạo thị trường đủ lớn hấp thụ các sản phẩm công nghiệp. Trong cả năm 2023, tổng bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tăng trưởng 10.2% so với cùng kỳ, đến 7 tháng đầu năm 2024, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng theo giá hiện hành ước đạt 3.625,7 nghìn tỷ đồng, tăng 8,7% so với cùng kỳ năm trước (cùng kỳ năm 2023 tăng 10,6%), nếu loại trừ yếu tố giá tăng 5,2% (cùng kỳ năm 2023 tăng 9,8%).
Dù mức tăng trưởng vẫn dương, nhưng vẫn còn khá thấp so với mức trung bình trong quá khứ, để có thể trở thành bệ đỡ tăng trưởng kinh tế, (trong các giai đoạn trước dịch, con số cần đạt được trong khoảng 10%-12% để có mức tăng trưởng kinh tế 6-7%). Điều này cho thấy sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của người dân, khi giá cả hàng hóa có xu hướng tăng, thu nhập không tăng, cộng thêm rủi ro thất nghiệp, tạo nên tâm lý tiết kiệm, người dân ưu tiên tiết kiệm hơn chi tiêu.
Theo các chuyên gia, tăng trưởng tiêu dùng yếu gây ra tác động tiêu cực lên các ngành sản xuất và dịch vụ. Năm 2023, làn sóng doanh nghiệp rời khỏi thị trường đã đạt mức kỷ lục, số lượng doanh nghiệp chờ giải thể trong năm lên đến 64,300 doanh nghiệp, nửa đầu năm 2024, con số là 28,700 doanh nghiệp, tăng 2.6% so với cùng kỳ.
Xu hướng thắt chặt tiêu dùng khiến nhiều doanh nghiệp không thể duy trì hoạt động, dẫn đến việc phải đóng cửa hoặc thu hẹp quy mô. Đây cũng là lý do khiến các doanh nghiệp kinh doanh chuỗi nhà hàng, khách sạn phải đối mặt với tình trạng suy giảm doanh thu.... Điều đó cho thấy xu hướng thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân đã dần thẩm thấu vào đời sống kinh doanh, trong đó có lĩnh vực nhà hàng, khách sạn trong thời gian qua.
Chia sẻ với báo chí liên quan về vấn đề này, TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược và cạnh tranh, cho biết những năm trước, tiêu dùng nội địa mà đại diện bởi chỉ số bán lẻ có mức tăng cao. Nếu trừ đi yếu tố giá, mức tăng này duy trì ở con số 8 - 9%, cao hơn mức tăng trưởng chung của nền kinh tế.
Thế nhưng, số liệu từ cuối năm 2023 đến những tháng đầu năm 224 đang cho thấy tăng trưởng của tiêu dùng bán lẻ đã thấp hơn tăng trưởng chung, và tăng trưởng chủ yếu có được nhờ 10 triệu khách du lịch nước ngoài. Điều đó cho thấy mức tăng tiêu dùng nội địa giảm, người tiêu dùng có xu hướng chần chừ, e ngại hơn trong việc “móc hầu bao” chi tiêu.
Trong khi đó, theo Bộ Công Thương, tính chung cả giai đoạn 2021-2023, tổng mức bán lẻ hàng hoá và dịch vụ tăng bình quân khoảng 7,2%/năm, thấp hơn khá nhiều so với mục tiêu đặt ra là 13 - 13,5%/năm trong Chiến lược phát triển thương mại trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Cần “thuốc kích thích” để tăng chi tiêu tiêu dùng
Tiêu dùng nội địa cùng với đầu tư, xuất khẩu là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, động lực tăng trưởng này đang có dấu hiệu suy giảm, tác động xấu đến sự phục hồi chung của nền kinh tế.
Khảo sát của tổ chức nghiên cứu thị trường NielsenIQ mới đây, cho thấy 36% người tiêu dùng lo ngại suy thoái kinh tế và 25% lo ngại mất việc làm, đồng thời cảm nhận được tác động của lạm phát qua việc tăng giá bán hàng hoá. Những lo ngại này khiến cả nhóm người trẻ tuổi và cao tuổi đều có xu hướng chi tiêu tiết kiệm hơn hoặc cắt giảm tiêu dùng các mặt hàng không cần thiết. 62% người tiêu dùng Việt Nam cũng lựa chọn nấu ăn tại nhà nhiều hơn.
Trong bối cảnh người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, các doanh nghiệp bán lẻ còn chịu sự cạnh tranh gay gắt từ xu hướng mua sắm hiện đại và đa kênh. Các nhãn hiệu lớn cũng gặp khó khăn trong việc tăng trưởng và giữ chân khách hàng.
Trước vấn đề này, các chuyên gia kinh tế, cho rằng các nhà sản xuất, các doanh nghiệp bán lẻ cần chủ động thay đổi chiến lược để tiếp cận người tiêu dùng hiệu quả hơn, cung cấp các giải pháp phù hợp và tạo sự hài lòng cho người tiêu dùng. Trước hết là tái cơ cấu sản phẩm cho phù hợp với xu hướng tiêu dùng; tổ chức các chương trình khuyến mại, giảm giá kích cầu tiêu dùng, tập trung vào các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu…
Về mặt chính sách, theo TS. Võ Trí Thành, cần thực hiện đồng bộ giải pháp như tăng cường thu hút khách du lịch nước ngoài; tiếp tục kích cầu nội địa thông qua các chính sách đang thực hiện tốt như giảm thuế phí, hỗ trợ người lao động dễ bị tổn thương… Tuy nhiên, bên cạnh đó, cần thực hiện chính sách hỗ trợ bên cung - đó là các doanh nghiệp, nhà máy sản xuất kinh doanh qua chính sách tài khoá và chính sách tiền tệ, nhất là trong thời điểm mùa mua sắm cao điểm cuối năm, các dịp lễ đang cận kề.
“Cần thực hiện chính sách hỗ trợ kết hợp cả hai bên bởi bên cầu tuy quan trọng nhưng phía cung cũng rất cần thiết. Hỗ trợ sản xuất kinh doanh phục hồi và phát triển chính là ổn định việc làm, đảm bảo thu nhập cho người lao động để từ đó quay lại câu chuyện kích cầu tiêu dùng. Khi đó, tiêu dùng nội địa mới có thể trở thành một trong những trụ cột của tăng trưởng kinh tế” - TS. Võ Trí Thành cho hay.
Các chuyên gia kinh tế cũng cho rằng mấu chốt để phục hồi kinh tế Việt Nam sau những khó khăn hiện tại nằm ở việc cải thiện bền vững chi tiêu của hộ gia đình và xa hơn nữa là tín dụng cho tiêu dùng. Chỉ khi người tiêu dùng tự tin và có khả năng chi tiêu trở lại, các doanh nghiệp mới có thể phục hồi và phát triển bền vững. Trong đó, cải thiện tâm lý tiêu dùng của người dân, ổn định giá hàng hóa và thu nhập là quan trọng để mở nút thắt trong xu hướng thắt chặt chi tiêu.
Minh Đức