Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng nhiều quy định liên quan đến hoạt động xuất khẩu gạo còn tiềm ẩn rào cản gia nhập thị trường, làm giảm tính cạnh tranh và gia tăng chi phí cho doanh nghiệp.
Thương nhân mới gia nhập thị trường khó có cơ hội tham gia
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã đưa một số góp ý với Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo.
Theo VCCI, cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên được thiết kế tại Dự thảo Nghị định và Dự thảo Thông tư khiến cho các thương nhân mới gia nhập thị trường hoặc thương nhân nhỏ và vừa rất khó để có thể được tham gia vào việc thực hiện hợp đồng tập trung.
Cụ thể, việc xác định thương nhân đầu mối trở thành “một vòng tròn khép kín” và chỉ tập trung vào một số thương nhân. Theo quy định, Bộ Công Thương sẽ chỉ định một thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung. Trường hợp có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường có hợp đồng tập trung thì thực hiện cơ chế đầu mối luân phiên.
Các tiêu chí để xác định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung chủ yếu liên quan đến thành tích xuất khẩu gạo trong 02 năm gần nhất và mức độ tín nhiệm. Mức độ tín nhiệm của thương nhân cũng dựa vào kết quả của hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo.
Để có được thành tích xuất khẩu gạo, nhất là vào thị trường dự kiến giao dịch hợp đồng tập trung thì thương nhân phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định là thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung hoặc thương nhân đầu mối luân phiên.
Ảnh minh họa
Như vậy, với cách thức thiết kế như trên, các thương nhân mới gia nhập thị trường, các thương nhân vừa và nhỏ dù đáp ứng các điều kiện xuất khẩu gạo theo quy định, liên kết chuỗi bền vững nhưng không có sản lượng xuất khẩu sẽ không thể cạnh tranh và nhận chỉ tiêu xuất khẩu hợp đồng tập trung lớn. Quyền lợi xuất khẩu tại các thị trường có Bản ghi nhớ, thỏa thuận sẽ tập trung vào rất ít thương nhân sẵn có thị phần lịch sử.
Theo VCCI, dự thảo thiếu rõ ràng trong quy trình chỉ định, gia tăng nguy cơ "xin - cho". Không chỉ gây mất bình đẳng, các quy định hiện tại còn bộc lộ nhiều điểm mờ về mặt pháp lý, trao quá nhiều quyền quyết định cảm tính cho cơ quan quản lý.
Như thiếu tiêu chí phân loại đầu mối, Dự thảo chưa làm rõ điều kiện và tiêu chí định lượng nào để quyết định khi nào chỉ định 01 thương nhân duy nhất, khi nào chỉ định từ 02 thương nhân trở lên thực hiện cơ chế luân phiên.
Cùng đó, thiếu nguyên tắc thứ tự luân phiên, không có cơ sở minh bạch để xác định thứ tự ưu tiên giao dịch ban đầu (dựa theo điểm tín nhiệm, quy mô sản lượng hay tiêu chí nào khác).
Thậm chí, mơ hồ trong phương án thay thế. Khi tất cả thương nhân đầu mối từ chối giao dịch, Dự thảo cho phép "Bộ Công Thương chỉ định thương nhân khác" nhưng lại không hề có tiêu chí lựa chọn cụ thể (điểm c khoản 2 Điều 4).
Hơn nữa, Dự thảo chưa rõ tỷ lệ phân bổ nội bộ. Quy định phân bổ 1/3 lượng gạo trong hợp đồng tập trung cho các thương nhân không trực tiếp ký kết (khoản 3 Điều 4) chưa làm rõ sẽ chia đều hay chia theo tỷ lệ xếp hạng tín nhiệm.
Như vậy có thể thấy, quy trình để chỉ định thương nhân tham gia vào hoạt động xuất khẩu hợp đồng tập trung đang thiếu rõ ràng, trao quá nhiều quyền cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định thương nhân xuất khẩu và sẽ tạo ra nguy cơ về cơ chế xin-cho trong hoạt động này.
Do đó, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt (Điều 8 Dự thảo Thông tư). Dành riêng một tỷ lệ hợp lý (từ 10% – 15%) tổng sản lượng trong các hợp đồng tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho nhóm thương nhân mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm thực chất.
Đặc biệt, cần cụ thể hóa quy trình chỉ định. Ban hành tiêu chuẩn định lượng minh bạch về trường hợp chỉ định 01 đầu mối hoặc nhiều đầu mối; quy định rõ nguyên tắc xếp hạng luân phiên và tiêu chí chọn thương nhân thay thế.
Làm rõ công thức phân bổ, quy định minh bạch tỷ lệ chia phần sản lượng xuất khẩu đối với các thương nhân không trực tiếp ký hợp đồng.
Đề nghị bỏ tiêu chí về mức dự trữ lưu thông
VCCI đánh giá việc dùng tiêu chí dự trữ lưu thông vượt mức để chấm điểm tín nhiệm là không hợp lý và gây tác động tiêu cực đến hoạt động của doanh nghiệp.
Cụ thể, quy định gây rủi ro chôn vốn và đứt gãy dòng tiền. Việc buộc doanh nghiệp duy trì tồn kho liên tục trên 25% sản lượng chỉ để "đua điểm" tín nhiệm sẽ bào mòn dòng vốn lưu động và gánh thêm chi phí kho bãi. Nguy hiểm hơn, doanh nghiệp chấp nhận rủi ro đọng vốn lớn nhưng không hề có gì đảm bảo sẽ được phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu tương ứng. Trường hợp không được giao chỉ tiêu, doanh nghiệp sẽ rơi vào khủng hoảng tồn kho.
Mặt khác, làm gia tăng chi phí trung gian không cần thiết. Lúa gạo dù lưu kho tại nhà dân hay kho thương nhân đều là nguồn lực dự trữ quốc gia (được cơ quan nhà nước nắm bắt đầy đủ thông qua hệ thống báo cáo của địa phương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Việc ép buộc tích trữ vật chất quá mức tại kho của thương nhân xuất khẩu chỉ làm gia tăng chi phí logistics và bảo quản, gián tiếp làm giảm giá trị hạt gạo Việt Nam.
Vì vậy, VCCI đề nghị bỏ tiêu chí dự trữ lưu thông ra khỏi thang điểm đánh giá tín nhiệm thương nhân. Thay vào đó, cơ quan soạn thảo nên tập trung đánh giá tiêu chí "Xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm" (đã có tại khoản 1 Điều 14 Dự thảo Nghị định).
Anh Đào