Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật giả đang gây thiệt hại tới 2,5 tỷ USD mỗi năm, làm nông dân điêu đứng, đe dọa an ninh lương thực. Trong bối cảnh đó, sự bùng nổ livestream bán hàng, nếu thiếu kiểm soát, có thể trở thành ‘cửa ngõ’ mới cho hàng giả hoành hành.
Hàng giả bủa vây ruộng đồng
Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, mỗi năm ngành nông nghiệp phải gánh khoản thiệt hại lên tới 2,5 tỷ USD do phân bón giả và kém chất lượng. Con số này không chỉ phản ánh tổn thất kinh tế trực tiếp, mà còn cho thấy mức độ hoành hành đáng lo ngại của hàng giả trên thị trường.
Điển hình như vụ phát hiện 67 tấn phân bón giả tại Thanh Hóa gần đây, cho thấy các đường dây làm giả ngày càng tinh vi. Chỉ trong năm 2023, lực lượng chức năng đã phát hiện nhóm đối tượng này sản xuất và tiêu thụ hơn 13.000 tấn phân bón giả. Năm 2024, con số tăng lên tới 16.000 tấn và chỉ trong 8 ngày đầu năm 2025, đã có thêm 501 tấn bị tuồn ra thị trường.
Liên tục ra tay, lực lượng chức năng bóc gỡ nhiều đường dây phân bón giả
(Ảnh minh họa)
Phân bón giả thường được trộn từ bột đá, tro trấu hay phụ phẩm công nghiệp, đóng trong bao bì giống hệt hàng thật. Khi sử dụng, cây trồng không hấp thụ đủ dưỡng chất, dễ còi cọc, mất mùa; đất bạc màu, môi trường ô nhiễm. Người nông dân vì thế ngày càng lún sâu vào vòng thua lỗ.
Hiệu suất kiểm soát yếu, lợi nhuận khổng lồ khiến vấn nạn giả không dễ bị dập tắt. Nhiều vụ việc lớn đã được ghi nhận, chẳng hạn như hộ kinh doanh Nguyễn Văn Tây 1 (An Giang) bị xử phạt 120 triệu đồng vì hành vi buôn bán phân bón giả; hàng hóa vi phạm có giá trị sử dụng thấp hơn nhiều so với quy chuẩn, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trên đồng ruộng. Mặc dù có nhiều vụ xử lý nhưng số lượng lớn và thủ đoạn tinh vi là lý do khiến tình trạng chưa thể kiểm soát triệt để.
Đại biểu Trần Thị Thanh Hương, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy An Giang, từng nhấn mạnh tại Quốc hội về việc cần làm rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý, tổ chức cấp phép, kiểm định, kiểm soát lưu thông hàng hóa, khắc phục tình trạng chồng chéo nhiều cơ quan quản lý nhà nước cùng chịu trách nhiệm. Bên cạnh việc xử lý vi phạm, phải xử lý nghiêm hành động tiếp tay cho sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng kém chất lượng.
Livestream là cơ hội vàng hay “cửa ngõ” cho hàng giả?
Livestream đã mở ra kênh tiêu thụ nông sản hiệu quả chưa từng có. Chỉ trong vài giờ phát trực tiếp, nhiều nông dân, hợp tác xã có thể bán được hàng chục nghìn đơn hàng, thậm chí một số phiên đạt tới hàng triệu lượt xem, góp phần giải quyết bài toán “được mùa mất giá”.
Với tốc độ lan tỏa mạnh mẽ và chi phí thấp, livestream đang trở thành “cánh tay nối dài” giúp nông sản Việt vươn tới người tiêu dùng cả trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, mặt trái của “cơn bùng nổ” này cũng hiện rõ: livestream đồng thời trở thành mảnh đất màu mỡ để hàng giả, hàng kém chất lượng len lỏi. Khi thiếu cơ chế định danh người bán, kiểm chứng nguồn gốc sản phẩm, thì chỉ cần vài chiêu trò quảng cáo, những bao phân bón giả hay thuốc bảo vệ thực vật rởm cũng dễ dàng tiếp cận hàng nghìn nông dân, gieo mầm rủi ro ngay trên chính ruộng đồng.
Mỗi vụ phân bón giả bị triệt phá là thêm một bước bảo vệ mùa màng, giữ vững an ninh lương thực quốc gia.
Không ít vụ việc đã bị phanh phui. Điển hình là vụ việc ở Long An năm 2024, một nhóm đối tượng đã lập nhiều tài khoản ảo, livestream rao bán phân bón “nhập khẩu châu Âu”, kèm giấy chứng nhận giả. Chỉ trong ba tháng, chúng đã tiêu thụ hơn 200 tấn hàng giả, khiến hàng trăm hộ nông dân thiệt hại nặng nề.
Hay tại Đắk Lắk, cơ quan chức năng từng phát hiện hàng loạt buổi phát trực tiếp rao bán thuốc trừ sâu pha loãng, đóng chai dưới mác thương hiệu nổi tiếng, với giá rẻ hơn thị trường tới 40%. Những thủ đoạn này cho thấy livestream đang bị biến thành “bình phong” hợp pháp hóa cho hàng giả lộng hành.
Trong khi đó, quy định pháp luật hiện hành về quản lý thương mại điện tử và hoạt động livestream còn thiếu chế tài cụ thể. Luật An ninh mạng và Nghị định 52 về thương mại điện tử có đề cập đến trách nhiệm quản lý nội dung, nhưng lại chưa có cơ chế ràng buộc chặt chẽ đối với các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới. Điều này khiến việc xử lý các hành vi bán hàng giả qua livestream thường rơi vào tình trạng “đuổi theo không kịp”, xử lý xong vụ này thì vụ khác lại mọc lên.
Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cần nhanh chóng bổ sung hành lang pháp lý, coi livestream là một hình thức kinh doanh chính thức, từ đó áp dụng các biện pháp quản lý tương tự như đối với sàn thương mại điện tử. Đặc biệt, phải bắt buộc định danh người bán, tích hợp công cụ truy xuất nguồn gốc hàng hóa, và áp dụng cơ chế xử lý liên đới với nền tảng nếu để lọt nội dung gian dối.
Song song, công tác truyền thông nâng cao nhận thức cho nông dân cũng là chìa khóa quan trọng. Bởi nếu thiếu hiểu biết, chính người nông dân sẽ trở thành “khách hàng tiềm năng” cho các đối tượng lừa đảo. Nhiều nơi đã thử nghiệm mô hình “chợ livestream an toàn” do hợp tác xã hoặc hiệp hội ngành hàng đứng ra tổ chức, kiểm chứng sản phẩm trước khi bán trực tuyến. Đây có thể coi là bước đi cần nhân rộng, để vừa khai thác hiệu quả sức mạnh của livestream, vừa không biến nó thành “cửa ngõ” cho hàng giả.
Livestream, nếu được quản lý chặt chẽ, có thể trở thành “cơ hội vàng” cho nông sản Việt vươn xa. Nhưng nếu buông lỏng, nó cũng dễ dàng biến thành “đại lộ” đưa hàng giả tràn vào, đe dọa sinh kế nông dân và cả tương lai của nền nông nghiệp quốc gia. Và câu trả lời cho bài toán này phải bắt đầu ngay từ chính sách pháp luật, sự vào cuộc quyết liệt của nền tảng, và ý thức cảnh giác của người dân.
Mai Chi