Trong nhiều năm qua, hàng giả, hàng nhái và hàng kém chất lượng vẫn là vấn nạn nhức nhối, len lỏi vào hầu hết các ngành hàng. Nếu như trước đây, hàng giả chủ yếu xuất hiện ở các chợ truyền thống, len lỏi trong hệ thống phân phối nhỏ lẻ, thì ngày nay, với sự phát triển của thương mại điện tử, vấn nạn này đã bùng phát trên diện rộng, khó kiểm soát hơn rất nhiều.
Niềm tin của người tiêu dùng bị thử thách sau hàng loạt vụ livestream bán hàng vi phạm.
Theo Tổng cục Quản lý thị trường, trong năm 2024, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã kiểm tra, xử lý hơn 104.000 vụ việc vi phạm, thu nộp ngân sách nhà nước trên 540 tỷ đồng, tịch thu, tiêu hủy hàng chục triệu sản phẩm vi phạm, chủ yếu là hàng giả, hàng nhái và hàng kém chất lượng. Những con số này cho thấy quy mô gian lận thương mại ngày càng phức tạp, có xu hướng dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, đặc biệt là qua các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội.
Bước sang năm 2025, tính đến hết tháng 8, lực lượng QLTT đã phát hiện gần 70.000 vụ việc vi phạm, tạm giữ và tiêu hủy nhiều tấn hàng giả, hàng nhái có giá trị lớn. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô ngày càng tinh vi của hoạt động gian lận thương mại, mà còn cho thấy cuộc chiến chống hàng giả chưa bao giờ hết nóng bỏng.
Điều đáng nói, hàng giả hiện nay không chỉ đơn thuần là những sản phẩm “nhái hình thức” mà ngày càng tinh vi, khó nhận diện, thậm chí còn được tiếp thị, quảng bá bằng những thủ đoạn hiện đại. Và một trong những “mảnh đất màu mỡ” mà gian thương đang tận dụng chính là các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt thông qua hình thức livestream bán hàng.
Livestream – Từ công cụ kinh doanh hiện đại đến mảnh đất của "gian thương"
Livestream bán hàng ra đời như một phương thức kinh doanh mới mẻ, dựa trên tính trực quan, sinh động và sự tương tác tức thì giữa người bán và người mua. Người bán có thể giới thiệu sản phẩm, trả lời câu hỏi, tạo không khí sôi động, khuyến mãi ngay tại chỗ, khiến người tiêu dùng dễ dàng “xuống tiền”. Trong giai đoạn dịch Covid-19, livestream càng bùng nổ khi người tiêu dùng quen dần với mua sắm trực tuyến, ít tiếp xúc trực tiếp.
Thế nhưng, cùng với sự phát triển nhanh chóng, hoạt động này lại trở thành mảnh đất màu mỡ cho gian thương lợi dụng. Không ít người bán hàng đã biến livestream thành công cụ “thổi phồng công dụng, quảng cáo sai sự thật, đánh vào sự cả tin của người tiêu dùng”. Những sản phẩm không rõ nguồn gốc, chưa được kiểm định chất lượng, thậm chí gây hại cho sức khỏe, lại được gắn mác “hàng xách tay”, “độc quyền”, “giá hời”.
Điển hình nhất chính là vụ án “kẹo Kera” vừa được Viện Kiểm sát nhân dân tối cao truy tố. Theo cáo trạng, Hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên, YouTuber Quang Linh Vlogs, Hằng Du Mục cùng hai đồng phạm khác bị truy tố về tội “Lừa dối khách hàng” theo điểm d khoản 2 Điều 198 Bộ luật Hình sự. Từ ngày 12/12/2024 đến 16/1/2025, nhóm này đã thực hiện 6 phiên livestream quảng bá sản phẩm kẹo rau củ Kera, thu hút hàng trăm nghìn lượt xem và gây hiệu ứng “cơn sốt ảo” trên mạng xã hội.
Vụ án “kẹo Kera” với sự tham gia của nhiều nhân vật nổi tiếng cho thấy livestream có thể biến thành công cụ lừa dối khách hàng.
Trong các buổi phát trực tiếp, kẹo Kera được quảng cáo có 22 nguyên liệu, trong đó 10 loại bột rau củ quả chiếm khoảng 28,13%. Nhóm quảng bá tuyên bố “mỗi viên kẹo tương đương một đĩa rau luộc”, “chỉ cần 2–3 viên mỗi ngày là đủ chất xơ”, thậm chí dựng hình ảnh vùng nguyên liệu xanh để tạo niềm tin. Thế nhưng, kết quả kiểm nghiệm cho thấy hàm lượng chất xơ thực tế rất thấp, chỉ đạt 0,9–1,01g/100g, hoàn toàn không như công bố.
Kết quả điều tra xác định đã có hơn 56.000 khách hàng đặt mua hơn 129.000 hộp kẹo Kera, với doanh thu hơn 17,5 tỷ đồng. Trong đó, lợi nhuận bất chính mà nhóm thu được ước khoảng 12,4 tỷ đồng. Sau khi bị phát hiện, Quang Linh và Hằng Du Mục bị xử phạt hành chính vì quảng cáo sai sự thật; riêng Hoa hậu Thùy Tiên bị nhắc nhở và hiện phải đối diện với truy tố hình sự. Dù cả ba đã công khai xin lỗi cộng đồng, nhưng hậu quả về lòng tin của người tiêu dùng là vô cùng lớn.
Vụ việc này cho thấy, livestream – một công cụ tưởng chừng mang tính minh bạch và cởi mở – lại có thể biến thành chiếc vỏ bọc cho những hành vi gian dối, khi mà người mua bị cuốn vào bầu không khí sôi động, tâm lý “mua nhanh kẻo lỡ”, mà không kịp suy xét về chất lượng thật sự của sản phẩm.
Niềm tin dễ dãi – lỗ hổng lớn nhất của người tiêu dùng
Không khó để nhận thấy, một trong những nguyên nhân khiến hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng có đất sống chính là niềm tin dễ dãi của người tiêu dùng. Trong các buổi livestream, người mua thường bị tác động bởi hiệu ứng đám đông: hàng chục nghìn người cùng bình luận, hàng nghìn đơn chốt ngay trên sóng trực tiếp, tạo cảm giác sản phẩm đang “cháy hàng”, “hot” và “không thể bỏ lỡ”.
Người tiêu dùng dễ bị cuốn vào sự gần gũi, lối trò chuyện dí dỏm hoặc những lời cam kết chắc nịch của người bán. Thay vì kiểm chứng nguồn gốc, tem nhãn, giấy phép lưu hành, nhiều người chỉ tin vào cảm xúc tức thời. Không ít trường hợp, khi nhận hàng mới phát hiện sản phẩm không đúng mô tả, chất lượng kém xa quảng cáo, nhưng việc khiếu nại, trả hàng, hay đòi quyền lợi lại hết sức khó khăn.
Chính sự thiếu tỉnh táo này đã vô tình tiếp tay cho gian thương. Bởi lẽ, hàng giả tồn tại không chỉ vì có kẻ làm, kẻ bán, mà còn vì luôn có một bộ phận người mua chấp nhận rủi ro, thậm chí chấp nhận thua thiệt mà không lên tiếng. Và khi tâm lý “im lặng cho qua” trở thành phổ biến, gian thương càng được tiếp thêm động lực để tiếp tục sai phạm.
Trước thực trạng này, nhiều chuyên gia cho rằng, để lập lại kỷ cương thị trường, không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý nhà nước. Đúng là ần hoàn thiện khung pháp lý, bổ sung quy định chặt chẽ đối với hoạt động bán hàng qua mạng xã hội, đồng thời yêu cầu các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube phải có trách nhiệm kiểm duyệt nội dung quảng cáo, phát hiện và ngăn chặn hành vi sai phạm. Nhưng hơn thế, chính doanh nghiệp và người tiêu dùng cũng phải chủ động thay đổi.
Doanh nghiệp chân chính cần xây dựng niềm tin bằng minh bạch thông tin, công nghệ truy xuất nguồn gốc, tem chống giả, giấy chứng nhận chất lượng. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, không vội vàng “chốt đơn” chỉ vì lời quảng cáo hấp dẫn, mà phải học cách tra cứu, đối chiếu, thậm chí tố giác khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu vi phạm.
Đặc biệt, những sự việc như Hằng Du Mục hay Kera cho thấy: sự nổi tiếng trên mạng xã hội không đồng nghĩa với uy tín hay chất lượng sản phẩm. Các cá nhân có sức ảnh hưởng, nghệ sĩ, KOLs, KOCs cần nhận thức rõ trách nhiệm xã hội của mình. Nếu tiếp tay cho quảng bá hàng giả, hàng nhái, họ không chỉ đánh mất hình ảnh cá nhân, mà còn phải đối diện với những hệ quả pháp lý nghiêm trọng.
PV