Sự đa dạng về chủng loại, mẫu mã bắt mắt và giá cả ngày càng cạnh tranh đã khiến trái cây nhập khẩu trở thành lựa chọn phổ biến của nhiều người tiêu dùng Việt. Tuy nhiên, đằng sau sự phong phú đó là những lo ngại không nhỏ về tác động đến ngành nông nghiệp trong nước, vấn đề an toàn thực phẩm và sự cạnh tranh không lành mạnh.
Tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường trái cây nhập khẩu
Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm đến hương vị mà còn chú trọng đến nguồn gốc xuất xứ và quy trình sản xuất của trái cây. Các sản phẩm có chứng nhận hữu cơ, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế đang được ưa chuộng. Điều này mở ra cơ hội cho các nhà nhập khẩu và nhà bán lẻ cung cấp sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.
Người tiêu dùng Việt Nam, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, ngày càng ưa chuộng các loại trái cây nhập khẩu như táo New Zealand, nho Mỹ, cherry Canada, kiwi Úc, và dâu tây Hàn Quốc. Sự gia tăng thu nhập và nhận thức về dinh dưỡng đã thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm này.
Với nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao, thị trường trái cây nhập khẩu tại Việt Nam đang chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ. Việt Nam đã và đang chi hàng tỷ USD mỗi năm để nhập khẩu rau quả.
Trong năm 2023, Việt Nam nhập khẩu 1,96 tỷ USD rau quả, giảm nhẹ 5,5% so với năm 2022, nhưng vẫn cho thấy quy mô lớn của thị trường. Trong đó, Trung Quốc là nguồn cung cấp lớn nhất, chiếm 40,5% tổng kim ngạch nhập khẩu.
Các loại trái cây nhập khẩu phổ biến nhất bao gồm táo, nho, quýt và lê, với táo dẫn đầu danh sách. Trong đó, táo là mặt hàng nhập khẩu nhiều nhất, chiếm 21,8% kim ngạch (237,1 triệu USD), theo sau là nho (14,6%, 158,4 triệu USD), quýt (7,1%), và lê (5%). Các loại trái cây này không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng mà còn được ưa chuộng làm quà tặng, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên Đán.
Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, tính đến giữa tháng 5, nước ta đã chi ra 725,6 triệu USD để nhập khẩu các loại rau quả về phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước.
Hiện nay, trái cây nhập khẩu không còn giới hạn ở siêu thị hay cửa hàng cao cấp mà đã tràn vào chợ truyền thống, chợ đầu mối , và các nền tảng bán hàng online (Zalo, Facebook). Các chuỗi bán lẻ như Klever Fruit, Han Fruit, và Fresta cung cấp trái cây từ Mỹ, Úc, Hàn Quốc với giấy tờ xuất xứ rõ ràng, trong khi các sạp chợ bán hàng giá rẻ, thường từ Trung Quốc, thu hút người tiêu dùng bình dân. Ngoài ra, việc mua sắm trực tuyến, đặc biệt là qua các ứng dụng di động, giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận với đa dạng sản phẩm và thông tin chi tiết về nguồn gốc, chất lượng.
Sức hấp dẫn của trái cây nhập khẩu đến từ nhiều yếu tố. Trước hết, trái cây nhập khẩu thường có hình thức đẹp, đồng đều, màu sắc bắt mắt, đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng, đặc biệt là trong các dịp lễ, Tết hay làm quà biếu. Nhiều loại trái cây từ các thị trường khó tính như Mỹ, Úc, New Zealand, Nhật Bản... được kiểm soát chất lượng chặt chẽ từ khâu sản xuất đến vận chuyển, mang lại sự yên tâm về chất lượng và độ tươi ngon.
Một bộ phận người tiêu dùng có tâm lý chuộng hàng ngoại, hoặc nghi ngại về chất lượng và độ an toàn của trái cây trong nước. Điều này càng thúc đẩy nhu cầu đối với trái cây nhập khẩu.
Bên cạnh đó, nhờ các hiệp định thương mại tự do (như EVFTA, RCEP, CPTPP), thuế nhập khẩu giảm mạnh hoặc về 0%, cùng với sản lượng lớn và quy trình vận chuyển tối ưu, nhiều loại trái cây nhập khẩu đã có giá rất "mềm", thậm chí rẻ hơn cả một số loại trái cây nội địa.
Những lo ngại không thể bỏ qua
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích cho người tiêu dùng, việc trái cây nhập khẩu "tràn lan" cũng đặt ra nhiều vấn đề đáng lo ngại.
Vấn đề chất lượng và an toàn thực phẩm là một trong những lo ngại lớn nhất. Bên cạnh trái cây nhập khẩu chính ngạch, có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm soát chặt chẽ, một lượng không nhỏ trái cây nhập lậu, không rõ nguồn gốc, xuất xứ, hoặc kém chất lượng vẫn len lỏi vào thị trường. Các sản phẩm này thường không qua kiểm dịch, tiềm ẩn nguy cơ về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức cho phép, hóa chất bảo quản độc hại, hoặc mầm bệnh. Việc sử dụng trái cây nhiễm hóa chất, thuốc trừ sâu hoặc không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm có thể gây ra nhiều vấn hại cho sức khỏe người tiêu dùng, từ ngộ độc cấp tính đến các bệnh mãn tính nguy hiểm.
Ngoài ra, tình trạng dán tem mác giả, trà trộn trái cây kém chất lượng với trái cây nhập khẩu cao cấp để đánh lừa người tiêu dùng vẫn diễn ra. Tình trạng làm giả mã PLU (Price Look Up) trên trái cây nhập khẩu diễn ra tại một số chợ và cửa hàng nhỏ, khiến người tiêu dùng khó phân biệt được đâu là sản phẩm chất lượng thực sự.
Đặc biệt, sự gia tăng tiêu thụ trái cây nhập khẩu đặt ra thách thức cho ngành trái cây trong nước về cạnh tranh chất lượng và giá cả.
Trái cây nội địa đang chịu áp lực cạnh tranh gay gắt ngay trên "sân nhà". Nhiều loại trái cây vào mùa, dù sản lượng dồi dào nhưng lại khó tiêu thụ, hoặc phải bán với giá thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của nông dân. Nếu không có biện pháp đối phó hiệu quả, sự cạnh tranh không cân sức có thể khiến ngành trái cây nội địa chậm phát triển, thậm chí suy thoái ở một số mặt hàng, gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế nông nghiệp. Việc sản phẩm của mình bị cạnh tranh gay gắt bởi hàng nhập khẩu giá rẻ có thể khiến nông dân mất đi động lực đầu tư, cải thiện chất lượng sản phẩm.
Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để các nhà sản xuất trong nước nâng cao chất lượng sản phẩm, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và cải thiện quy trình sản xuất để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
Tập trung nâng cao chất lượng và thương hiệu là yếu tố cốt lõi để cạnh tranh. Nông dân cần áp dụng các quy trình sản xuất an toàn (VietGAP, GlobalGAP), kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất. Cải thiện công nghệ bảo quản, đóng gói để kéo dài thời gian bảo quản, giữ độ tươi ngon và nâng cao giá trị sản phẩm. Nghiên cứu và trồng các giống trái cây mới, có đặc tính nổi trội, phù hợp với thị hiếu thị trường và ít chịu cạnh tranh trực tiếp.
Việc liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp giúp tạo ra sản phẩm quy mô lớn, chất lượng đồng đều, giảm chi phí trung gian và nâng cao sức cạnh tranh. Quảng bá hình ảnh trái cây Việt Nam trên các kênh truyền thông, tham gia các hội chợ, triển lãm cũng là cách để mở rộng thị trường và khẳng định thương hiệu trái cây Việt.
Việc trái cây nhập khẩu "tràn lan" vào thị trường Việt Nam là một hệ quả tất yếu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và tự do thương mại. Nó mang lại nhiều lợi ích cho người tiêu dùng về sự đa dạng và giá cả. Tuy nhiên, những lo ngại về tác động đến nông nghiệp trong nước và an toàn thực phẩm là có cơ sở và cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc.
Thay vì chỉ nhìn nhận đây là một mối đe dọa, đây có thể là cơ hội để ngành nông nghiệp Việt Nam nhìn lại chính mình, đổi mới tư duy sản xuất, tập trung vào chất lượng, xây dựng thương hiệu và nâng cao sức cạnh tranh. Đồng thời, sự vào cuộc mạnh mẽ của các cơ quan quản lý trong việc kiểm soát chất lượng và chống gian lận thương mại sẽ là yếu tố then chốt để đảm bảo một thị trường trái cây minh bạch, an toàn và phát triển bền vững, mang lại lợi ích thực sự cho cả người sản xuất và người tiêu dùng.
Trung Anh