Ngành thép hiện đang gặp nhiều khó khăn do sự sụt giảm của thị trường bất động sản, giá nguyên liệu tăng, tồn kho lớn. Điều đáng lo ngại của ngành thép Việt là đang có nguy cơ bị mất thị trường nội địa do thép nhập khẩu từ Trung Quốc.
Thép Trung Quốc tràn ngập thị trường
Theo Nikkei Asia, Trung Quốc đã xuất khẩu 53 triệu tấn thép trong 6 tháng đầu năm nay, tăng 24% so với cùng kỳ năm trước. Tổng lượng xuất khẩu trong cả năm có thể đạt mức cao kỷ lục 110 triệu tấn được thiết lập vào năm 2015.
Khối lượng xuất khẩu của Trung Quốc nhỏ so với tổng sản lượng thép thô của nước này năm ngoái là hơn 1 tỷ tấn. Nhưng với tư cách là nhà sản xuất lớn nhất thế giới - chiếm hơn một nửa trong tổng số 1,89 tỷ tấn của thế giới vào năm 2023 - nếu nhu cầu trong nước giảm, công suất dư thừa của nước này có thể làm gián đoạn thị trường toàn cầu.
Lần gần đây nhất xuất khẩu thép của Trung Quốc tăng đột biến vào năm 2016, các nhà lãnh đạo đã thảo luận về việc loại bỏ công suất dư thừa tại hội nghị thượng đỉnh Nhóm 7 nước công nghiệp phát triển và Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20), dẫn đến việc thành lập Diễn đàn toàn cầu về công suất thép dư thừa (GFSEC).
Trung Quốc đã rút khỏi GFSEC vào năm 2019 với tuyên bố đã hoàn thành nhiệm vụ. Năng lực sản xuất của nước này đã giảm từ năm 2016 đến năm 2018. Tuy nhiên, công suất bắt đầu tăng trở lại từ năm 2019.
Lợi nhuận của các nhà sản xuất thép Trung Quốc cũng đang giảm sút. Theo Sumitomo Corp. Global Research, chính quyền Trung Quốc đã tiến hành khảo sát các nhà sản xuất thép trong nước và các công ty thương mại vào tháng 4, đồng thời công bố chiến dịch toàn quốc nhằm hạn chế sản xuất thép thô.
Nhưng với mức tăng trưởng 2,7% trong tháng 5, "trên thực tế, việc cắt giảm sản lượng không tiến triển", một nguồn tin tại một nhà sản xuất thép lớn của Nhật Bản cho biết. Một số người tin rằng chính quyền địa phương, những người muốn tránh làm xấu đi tình hình việc làm và tài chính, đang khuyến khích duy trì nguyên trạng công suất.
Điều đáng lo ngại đặc biệt đối với các công ty thép ở các nước phát triển là sự gia tăng của thép tấm chất lượng cao trong xuất khẩu của Trung Quốc. Xuất khẩu thép thanh phục vụ mục đích xây dựng, vượt quá 30 triệu tấn vào năm 2015, đã giảm xuống còn dưới 6 triệu tấn vào năm 2023.
Thay vào đó, xuất khẩu thép tấm cán nóng của Trung Quốc đã tăng hơn 40% lên hơn 20 triệu tấn vào năm 2023 và đạt gần 12 triệu tấn chỉ trong 5 tháng đầu năm nay.
Ông Toru Nishihama, nhà kinh tế trưởng tại Viện nghiên cứu Dai-ichi Life, cho biết: "Trung Quốc đang chuyển cơ sở sản xuất xe điện và các sản phẩm khác ra nước ngoài và xuất khẩu thép và phụ tùng sang những nơi đó có xu hướng tăng".
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đang thúc đẩy chiến lược mang tên "lực lượng sản xuất chất lượng mới" nhằm mở rộng đầu tư vào sản xuất tiên tiến như xe điện và trí tuệ nhân tạo. Do đó, các công ty thép lớn đang nhanh chóng tăng năng lực sản xuất tấm thép điện được sử dụng trong động cơ xe điện.
Trung Quốc chiếm hơn 1/2 sản lượng thép của thế giới nên chỉ cần thay đổi chiến lược tăng xuất khẩu ra nước ngoài cũng gây nhiều áp lực lên các nước khác, trong đó có Việt Nam.
Nhập khẩu thép cán nóng của Việt Nam tăng vọt?
Thép cán nóng (HRC) là sản phẩm đặc biệt quan trọng đối với ngành thép, là nguyên liệu đầu vào để sản xuất các sản phẩm tôn thép mạ kẽm, mạ lạnh, mạ màu, ống thép, các sản phẩm thép được sử dụng trong nhiều ứng dụng của ngành xây dựng, cơ khí và các ngành công nghiệp khác. Nhu cầu HRC tại Việt Nam hiện đang nằm trong khoảng 12 - 13 triệu tấn/năm.
Hiện, cả nước có 2 doanh nghiệp sản xuất thép cán nóng là Tập đoàn Hòa Phát và Công ty TNHH Gang Thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh với tổng công suất thiết kế đạt 8,2 triệu tấn/năm. Việc 2 "ông lớn" ngành sản xuất HRC trong nước chưa đủ khả năng đáp ứng nhu cầu HRC nội địa chính là nguyên nhân cốt lõi khiến cho lượng nhập khẩu HRC vào Việt Nam ngày càng tăng.
Năm 2023, nhập khẩu thép thành phẩm các loại về Việt Nam khoảng 13,33 triệu tấn với trị giá hơn 10,4 tỷ USD, tăng 14,07% so với năm 2022. Trung Quốc là nước xuất khẩu vào Việt Nam nhiều nhất với hơn 62% tổng lượng và hơn 54% về tổng giá trị.
Báo cáo mới nhất từ Tổng Cục Hải quan cho thấy, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 8,2 triệu tấn thép trong 6 tháng đầu năm 2024 (tăng 48% so với cùng kỳ năm ngoái) với tổng giá trị gần 6 tỷ USD (tăng 25,4% so với cùng kỳ năm ngoái). Giá trị nhập khẩu sản phẩm từ sắt thép là hơn 3,03 tỷ USD, tăng 24,8%.
Đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Hoa Sen cho biết: Trong bối cảnh cung HRC nội địa trong năm 2023 không đáp ứng đủ nhu cầu thì Hòa Phát và Formosa Hà Tĩnh lại tăng sản lượng HRC xuất khẩu so với năm 2022, khiến cho nguồn cung HRC nội địa càng thiếu hụt nghiêm trọng.
Năm 2022, Hòa Phát và Formosa Hà Tĩnh chỉ xuất khẩu HRC với sản lượng chiếm 21% tổng sản lượng bán hàng HRC thì đến năm 2023, tỷ trọng này đã tăng lên đến 50%. Cụ thể, trong năm 2022, sản lượng HRC bán tại thị trường nội địa của Hòa Phát và Formosa Hà Tĩnh chiếm 79% tổng sản lượng bán hàng thì đến năm 2023, tỷ trọng này chỉ còn 50%. Do đó, các doanh nghiệp phải nhập khẩu HRC để đáp ứng đủ nhu cầu.
Ngoài ra, nhu cầu HRC tại Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2024 tăng so với cùng kỳ năm 2023 là do Chính phủ và các Bộ, ngành đã triển khai nhiều giải pháp tháo gỡ khó khăn trong chính sách cho thị trường bất động sản; đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công trong triển khai các dự án hạ tầng giao thông... điều này đã góp phần thúc đẩy sản lượng thép tiêu thụ trong nước tăng cao. Trong khi đó, các quốc gia khác như Ấn Độ lại giảm sản lượng thép xuất khẩu khiến lượng HRC từ các quốc gia khác nhập khẩu vào Việt Nam giảm mạnh.
"Doanh nghiệp ưu tiên lựa chọn các sản phẩm HRC có giá thành ưu đãi hơn, chất lượng tốt để sản xuất. HRC Trung Quốc có chất lượng tốt, giá bán hợp lý, nên lượng nhập khẩu HRC từ Trung Quốc tăng nhiều hơn so với lượng nhập khẩu HRC từ các quốc gia khác là hoàn toàn phù hợp với quy luật cung cầu của thị trường", doanh nghiệp này cho hay.
Sản xuất trong nước gặp khó
Theo Hiệp hội Thép Việt Nam, việc thép giá rẻ nhập khẩu ồ ạt tràn vào Việt Nam thời điểm gần 200% sản xuất trong nước khiến thị phần bán hàng thép cán nóng rơi vào tay hàng nhập khẩu. Thị phần bán hàng HRC của DN trong nước như Hòa Phát và Formosa giảm từ mức 42% năm 2021 xuống 30% vào 2023.
Ngoài sự cạnh tranh gay gắt từ thép Trung Quốc thúc đẩy ngành sản xuất thép trong nước phải phát triển lớn mạnh hơn thì các doanh nghiệp sản xuất thép Việt Nam còn đang phải đối diện với sức ép "xanh hoá" đến từ các quốc gia nhập khẩu.
Bộ Công Thương cho biết, các thị trường nhập khẩu thép của Việt Nam đều đã và đang tăng cường yêu cầu về lao động, bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu. Ngành sản xuất thép là một trong những ngành tiêu tốn nhiều năng lượng nhất với lượng phát thải lớn. Trên thực tế, ngành sản xuất thép trên toàn thế giới ước tính chiếm 7% tổng lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính toàn cầu. Hiện nay, các quy định về tính bền vững ngày càng chặt chẽ hơn, đặc biệt là giảm khí thải trong quá trình sản xuất thép.
Mới đây, Liên minh châu Âu (EU) đã thông báo áp dụng chính sách Cơ chế Điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), đánh thuế carbon đối với các nhà sản xuất xuất khẩu đến thị trường này, bao gồm cả sản phẩm thép. Chính sách này sẽ chính thức áp dụng từ tháng 1/2026.
"Sản xuất thép xanh sẽ là xu hướng chung của thế giới, đặc biệt là các nước châu Âu, Mỹ, G7 đi đầu trong sản xuất thép xanh. Các nước phát triển đã nghiên cứu áp dụng nhiều công nghệ mới hiện đại thay đổi phương thức sản xuất, thép sản xuất được sản xuất bằng công nghệ thân thiện với môi trường, giảm phát thải khí carbon ra ngoài môi trường. Do vậy, ngành thép buộc phải đi đầu trong sự thay đổi này để đáp ứng xu hướng xanh hóa toàn cầu, mặc dù chúng ta đều biết thách thức giảm phát thải của ngành thép là cực kỳ to lớn", đại diện Bộ Công Thương nhìn nhận.
Ông Nguyễn Hữu Trường Hưng, đại diện Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cũng nhìn nhận rằng: Trong tương lai gần, ngành thép nội địa vẫn tiếp tục gặp nhiều khó khăn để cạnh tranh với thép nhập khẩu từ Trung Quốc do quy mô sản xuất nhỏ và chi phí sản xuất vẫn còn cao nếu so sánh với các doanh nghiệp lớn của Trung Quốc. Đồng thời, có rất nhiều sản phẩm thép trong nước vẫn đang phải nhập khẩu nguyên liệu từ Trung Quốc.
"Hầu hết các doanh nghiệp trong nước hiện vẫn chỉ có khả năng sản xuất các sản phẩm thép cơ bản, phục vụ ngành bất động sản và chưa có khả năng sản xuất các sản phẩm chất lượng cao. Phải mất từ 5 – 10 năm nữa, Việt Nam mới có khả năng sản xuất các sản phẩm thép phục vụ ngành cơ khí chế tạo như: Thép làm vỏ ô tô, thép làm vỏ tàu", ông Nguyễn Hữu Trường Hưng nói.
Được biết, Bộ Công Thương đang xây dựng và dự kiến sẽ trình Thủ tướng Chính phủ ban hành "Chiến lược phát triển ngành thép Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050" trong tháng 9/2024. Cơ quan này cũng đang hoàn tất dự thảo để báo cáo Chính phủ trình Quốc hội ban hành "Luật phát triển công nghiệp trọng điểm" với mục tiêu dài hạn là phát triển ngành công nghiệp thép trở thành ngành công nghiệp nền tảng quốc gia, đáp ứng được nhu cầu trong nước và tăng nhanh xuất khẩu.
Trung Anh