Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ: Biện pháp chống gian lận thương mại từ gốc

Nền kinh tế số và thương mại điện tử phát triển nhanh kéo theo tình trạng gian lận thương mại, hàng giả, hàng nhái và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng phổ biến, gây nên nhiều thiệt hại cho doanh nghiệp và làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng. Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ thực sự là giải pháp then chốt, không chỉ trên giấy tờ mà còn trong thực tiễn thương mại.

Theo báo cáo của Tổng cục Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), trong năm 2024, lực lượng chức năng đã thanh tra, kiểm tra 68.280 vụ việc, phát hiện và xử lý 47.135 vụ vi phạm. Trong đó, riêng lĩnh vực hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã phát hiện và xử lý 5.430 vụ vi phạm, chuyển cơ quan điều tra 102 vụ, xử phạt vi phạm hành chính 76 tỷ đồng, trị giá hàng hóa vi phạm 38 tỷ đồng.

Điển hình như vụ việc tại TP.HCM gần đây, khi Đội Kiểm soát chống buôn lậu số 3 phối hợp với Hải quan cửa khẩu cảng Sài Gòn khu vực 1 kiểm tra lô hàng trong container 40 feet của Công ty TNHH K.T.Đ. Lô hàng khai báo là giày nam, quần áo thun, túi xách cầm tay, chất liệu da công nghiệp, không nhãn hiệu, trị giá 24.638,4 USD, tổng trọng lượng 10.920 kg.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không xuất trình được hóa đơn, chứng từ liên quan đến sở hữu trí tuệ cũng như nguồn gốc hàng hóa. Kết quả kiểm tra và giám định đã phát hiện: 990 đôi giày thể thao nữ MLB, 36 đôi giày thể thao nam HUGO BOSS, 1.511 chiếc áo thun ARMANI EXCHANGE. Tổng trị giá hàng giả ước tính khoảng hơn 8,1 tỷ đồng. Bốn mặt hàng là thật nhưng không có giấy tờ hợp lệ, trị giá khoảng 9,3 tỷ đồng.

Tại sao bảo vệ quyền SHTT lại là “chốt chặn” quan trọng?

Quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, bản quyền…, là công cụ pháp lý giúp doanh nghiệp độc quyền khai thác thành quả sáng tạo của mình. Khi một sản phẩm hoặc thương hiệu được bảo hộ hợp pháp, bất kỳ hành vi sao chép, làm giả hoặc lợi dụng uy tín đều có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.

Điều này đồng nghĩa với việc các sản phẩm được bảo hộ hợp pháp đã trải qua quá trình kiểm duyệt và kiểm định nghiêm ngặt, đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng cao. Nhờ vậy, người tiêu dùng có thể hoàn toàn yên tâm về nguồn gốc, tính an toàn và hiệu quả của sản phẩm khi sử dụng.

Việc tăng cường bảo vệ quyền SHTT không chỉ là bảo vệ tài sản doanh nghiệp, mà còn giúp ngăn chặn hàng giả từ “cửa ngõ” pháp lý, khi thương hiệu được đăng ký, cơ quan chức năng có cơ sở để xử lý vi phạm nhanh chóng và hiệu quả.

Ngoài ra, khi quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ rõ ràng và minh bạch, những người có ý định thực hiện hành vi gian lận sẽ ý thức được rằng họ đang đối mặt với nguy cơ bị xử lý pháp lý nghiêm trọng. Điều này góp phần răn đe và hạn chế các hành vi vi phạm.

Đồng thời, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ giúp tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, nơi các doanh nghiệp cạnh tranh công bằng dựa trên chất lượng sản phẩm và sự đổi mới sáng tạo, thay vì dùng thủ đoạn sao chép hay làm giả để chiếm ưu thế trên thị trường.

Những lỗ hổng cần được khắc phục

Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã được sửa đổi vào năm 2022 nhằm phù hợp với các cam kết quốc tế như CPTPP và EVFTA, song khi áp dụng thực tế vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế cần khắc phục. Một trong những vấn đề lớn là doanh nghiệp chưa thực sự coi trọng việc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam đăng ký nhãn hiệu hoặc sáng chế còn rất thấp so với các nước trong khu vực, khiến nhiều tài sản trí tuệ chưa được bảo hộ đầy đủ và dễ bị xâm phạm.

Bên cạnh đó, cơ chế xử lý các vi phạm về hàng giả, hàng nhái vẫn còn chưa đủ mạnh. Nhiều vụ việc chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính với mức phạt thấp, chưa tạo ra sức răn đe đủ lớn để ngăn chặn hành vi tái phạm. Thêm nữa, gian lận trên môi trường số cũng là thách thức rất lớn khi hàng trăm gian hàng giả mạo thương hiệu thật xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử, nhưng việc xác minh, phát hiện và xử lý còn chậm chạp do thiếu các công cụ giám sát hiệu quả và cơ chế phối hợp chặt chẽ.

Để giải quyết những vấn đề này, cần có sự phối hợp đồng bộ từ nhiều phía trong hệ sinh thái. Về phía nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực thực thi, đồng thời ban hành những chế tài nghiêm khắc hơn đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trong môi trường số nhằm tăng cường tính răn đe. Doanh nghiệp cũng cần chủ động hơn trong việc đăng ký và khai thác tài sản trí tuệ của mình một cách hợp pháp, đồng thời tích cực phối hợp với các cơ quan chức năng khi phát hiện vi phạm để xử lý kịp thời, tránh thiệt hại kéo dài.

Các sàn thương mại điện tử phải xây dựng và vận hành những cơ chế hiệu quả nhằm phát hiện, kiểm soát và nhanh chóng loại bỏ các sản phẩm vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời minh bạch hóa thông tin về người bán nhằm bảo vệ người tiêu dùng và đảm bảo môi trường thương mại công bằng.

Cuối cùng, người tiêu dùng cần nâng cao nhận thức và ý thức tiêu dùng có trách nhiệm. Việc lựa chọn mua hàng giả, hàng nhái không chỉ gây tổn hại cho doanh nghiệp chân chính mà còn tiếp tay cho các hành vi gian lận thương mại, làm suy yếu thị trường và làm mất lòng tin trong cộng đồng.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp, các sàn thương mại điện tử và người tiêu dùng sẽ tạo nên một môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong nền kinh tế.

Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là công việc của các nhà làm luật hay doanh nghiệp lớn. Đó là hành động thiết yếu để thiết lập trật tự trong thương mại, tạo môi trường cạnh tranh công bằng và khuyến khích đổi mới sáng tạo, yếu tố sống còn của một nền kinh tế phát triển. Trong cuộc chiến chống gian lận thương mại, SHTT chính là tuyến phòng thủ đầu tiên và bền vững nhất.

Mai Chi