Bảo vệ sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số: Từ thách thức đến hành động

Sự bùng nổ của thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả không chỉ giúp bảo vệ doanh nghiệp, người tiêu dùng mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tại Hội thảo "Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế" do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo tổ chức mới đây tại TP.HCM, các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp đều chung nhận định rằng tài sản trí tuệ đang trở thành yếu tố cốt lõi của nền kinh tế tri thức. Không còn đơn thuần là công cụ bảo vệ quyền lợi pháp lý, sở hữu trí tuệ ngày nay đã trở thành tài sản chiến lược quyết định giá trị thương hiệu, khả năng đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường toàn cầu.

Vi phạm sở hữu trí tuệ ngày càng tinh vi trên môi trường số

Theo ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng đại diện Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử đã khiến các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ dịch chuyển mạnh lên không gian mạng. Các đối tượng vi phạm không chỉ hoạt động với quy mô lớn hơn mà còn tận dụng công nghệ số để che giấu danh tính, thực hiện hành vi xuyên biên giới, gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý.

Ông Khuê cho rằng để đối phó hiệu quả với tình trạng này, cơ quan quản lý cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong công tác giám sát, truy vết và xử lý vi phạm. Đây sẽ là công cụ quan trọng giúp nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong thời đại số.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Vũ Duy Nam, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Kim Ngọc, nhận định tranh chấp sở hữu trí tuệ trên môi trường số hiện phức tạp hơn nhiều so với các hình thức vi phạm truyền thống. Theo ông, một vụ vi phạm có thể liên quan đến nhiều quốc gia khác nhau, từ nơi đặt máy chủ, nền tảng cung cấp dịch vụ cho đến người sử dụng cuối cùng.

"Điều khiến các vụ việc trên môi trường số trở nên khó xử lý là chứng cứ điện tử rất dễ bị thay đổi hoặc xóa bỏ. Nếu doanh nghiệp không kịp thời ghi nhận, bảo toàn chứng cứ ngay khi phát hiện vi phạm thì nguy cơ mất cơ sở pháp lý để khởi kiện là rất lớn", luật sư Nam nhấn mạnh.

Ông cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần xây dựng quy trình ứng phó chuyên nghiệp, từ thu thập chứng cứ, đánh giá mức độ vi phạm đến lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp nhằm bảo vệ hiệu quả tài sản trí tuệ của mình.

Sở hữu trí tuệ không chỉ là quyền pháp lý mà là tài sản chiến lược

Tại hội thảo, ông Đinh Quang Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo cho rằng, trong nền kinh tế tri thức, sở hữu trí tuệ đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và quốc gia.

Theo ông Tuấn, việc đặt tài sản trí tuệ ở vị trí trung tâm không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của các chủ thể sáng tạo mà còn là giải pháp bảo vệ chủ quyền kinh tế quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt. Đây cũng là lý do Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Ở góc độ đào tạo nguồn nhân lực, ThS. Luật sư Phạm Bá Thiên, Giám đốc Chương trình Luật Kinh tế, Trường Đại học Hoa Sen, cho rằng nhu cầu về đội ngũ chuyên gia sở hữu trí tuệ chất lượng cao đang gia tăng mạnh mẽ cùng với sự phát triển của kinh tế số và đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, hiện nay các chương trình đào tạo chuyên sâu về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn còn khá khiêm tốn. Ông Thiên đề xuất cần phát triển các chương trình đào tạo liên ngành giữa luật, công nghệ và kỹ thuật nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế cũng như nhu cầu của doanh nghiệp trong tương lai.

Theo bà Nguyễn Thị Chúc Quỳnh, chuyên viên pháp lý Công ty CP Nhựa Bình Minh cho rằng, bảo vệ sở hữu trí tuệ chính là bảo vệ thành quả đầu tư, uy tín thương hiệu và niềm tin của người tiêu dùng.

Theo bà Quỳnh, nhiều doanh nghiệp hiện nay không chỉ đối mặt với hàng giả, hàng nhái mà còn phải xử lý các hành vi lợi dụng danh tiếng thương hiệu, sử dụng dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn hoặc khai thác trái phép giá trị thương mại đã được tích lũy qua nhiều năm.

"Việc Chính phủ tăng cường các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ tạo môi trường cạnh tranh công bằng mà còn gửi đi thông điệp tích cực tới các nhà đầu tư trong và ngoài nước về quyết tâm xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, tôn trọng đổi mới sáng tạo của Việt Nam", bà Quỳnh nhận định.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, sở hữu trí tuệ không còn đơn thuần là công cụ bảo vệ quyền lợi pháp lý mà đã trở thành nguồn lực chiến lược của doanh nghiệp. Giá trị của thương hiệu, sáng chế, công nghệ và các tài sản vô hình ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động đầu tư, quản trị và khai thác hiệu quả để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Thiên An