Cần cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà

Mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển điện mặt trời mái nhà nhưng hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc cần được tháo gỡ. Một trong những khó khăn lớn nhất đó là việc chưa có hướng dẫn chính thức phát triển điện mặt trời mái nhà không phát điện lên lưới.

Sau cơ chế khuyến khích, doanh nghiệp đối diện nhiều khó khăn

Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), năm 2020 đã chứng kiến sự bứt phá của điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) tại Việt Nam. Tính đến hết ngày 31/12/2020, hơn 100.000 công trình điện mặt trời mái nhà đã được đấu nối vào hệ thống điện với tổng công suất lắp đặt lên tới gần 9.300 MWp.

Cú hích này là nhờ 2 Quyết định 11-13/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam. Việc có thêm lượng điện mặt trời đáng kể chủ yếu tại phía Nam, đã góp phần giảm áp lực lớn cho ngành điện những năm vừa qua.

Tại các địa phương, dù đã có nhiều dự án, công trình thi công lắp đặt ĐMTMN, tuy nhiên, dư địa phát triển cho loại hình này vẫn còn rất lớn. Báo cáo của Sở Công Thương về đề án phát triển điện mặt trời mái nhà trên địa bàn TP.HCM đến năm 2030 cho thấy, tiềm năng lý thuyết để sản xuất ĐMTMN trên toàn địa bàn là rất lớn. Cụ thể, tổng tiềm năng kỹ thuật điện có thể lắp đặt các hệ thống trên địa bàn có thể đạt khoảng 5.081 MWp; được xác định cho 4 nhóm đối tượng.

Trong đó, nhóm hộ gia đình chiếm 62,34%, nhóm sản xuất chiếm 31,28%, nhóm cơ quan hành chính chiếm 3,27% và nhóm thương mại dịch vụ chiếm 3,1%. Tuy nhiên thực trạng cho thấy, việc triển khai dự án ĐMTMN trên địa bàn thành phố còn nhiều hạn chế, chưa phát huy hết tiềm năng.

Tính đến hết năm 2021, toàn thành phố có 14.210 dự án ĐMTMN với tổng công suất lắp đặt là 358.38 MWp, chiếm tỉ lệ 3,71% so với tổng công suất lắp đặt của cả nước và chiếm 7,82% so với công suất đỉnh năm 2021 (4.580 MW) của lưới điện thành phố. Lượng điện năng phát lên lưới đến nay là 387,08 triệu kWh, chưa bao gồm sản lượng điện được chính khách hàng sử dụng (chiểm khoảng 50% tổng sản lượng phát khoảng 300 triệu kWh/năm).

Trong khi đó, là một thành phố lớn nhu cầu về tiêu thụ điện TP.HCM khá nhiều. Cụ thể, tính đến hết năm 2021, sản lượng điện nhận TP.HCM đạt 25.256,82 triệu kWh, công suất cực đại đạt 4.580 MW. Trong đó, nguồn điện từ năng lượng tái tạo từ điện rác, bình nước nóng, điện mặt trời mái nhà đóng góp 422 MW, chiếm 9,23% so với công suất đỉnh năm 2021 (Pmax = 4.580 MW) của lưới điện thành phố.

Mặc dù có nhiều tiềm năng và lợi ích trong việc triển khai ĐMTMN, nhưng việc thực hiện vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Cụ thể, các cơ chế khuyến khích điện mặt trời theo quyết định trước đó của Thủ tướng đã hết hiệu lực giá bán điện mặt trời nên chưa khuyến khích nhà đầu tư, các doanh nghiệp tham gia; Chính phủ chưa ban hành cơ chế phát triển điện mặt trời mái nhà các Tổng Công ty Điện lực chưa thực hiện thỏa thuận đấu nối các hệ thống điện mặt trời mái nhà vào lưới điện; thiếu cơ chế và hướng dẫn trong việc sử dụng mái nhà của các cơ quan, đơn vị sự nghiệp (tài sản công) để khai thác hệ thống điện mặt trời.

Những khó khăn này cũng đã khiến nhiều doanh nghiệp tại tỉnh Bình Dương phải nộp đơn kêu cứu. Theo đó, lần kêu cứu thứ hai của các doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà, sau lần kêu cứu đầu tiên vào giữa năm 2022 và khi đó ngành điện lực đã tạm thời tiếp tục thanh toán tiền mua điện cho các nhà đầu tư. Tuy nhiên, Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) lại ra "tối hậu thư" cho các nhà đầu tư: nếu từ ngày 1/4 các dự án điện mặt trời không hoàn thiện được hồ sơ sẽ lại tạm ngưng thanh toán, còn sau 30/6 sẽ tạm ngưng hợp đồng, tách đấu nối khỏi lưới điện.

Các doanh nghiệp điện mặt trời cho biết họ đầu tư theo quyết định 13 năm 2020 của Thủ tướng về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam. Các nhà đầu tư đã hoàn tất đầu tư trước 31/12/2020 theo thời hạn quy định và đã ký hợp đồng mua bán điện với các đơn vị thành viên của Tập đoàn Điện lực Việt Nam. Trục trặc phát sinh khi hợp đồng mua bán điện đang diễn ra thì ngành điện yêu cầu các nhà đầu tư phải bổ sung hồ sơ phòng cháy chữa cháy và giấy phép xây dựng của hệ thống điện mặt trời mái nhà.

Các doanh nghiệp điện mặt trời mái nhà cho biết họ đứng trước nguy cơ phá sản nếu Tập đoàn Điện lực Việt Nam ngưng thanh toán vì hầu hết các dự án phải vay ngân hàng. 

Đề nghị sớm ban hành hướng dẫn, hoàn thiện hệ thống pháp luật

Còn theo UBND tỉnh Quảng Nam, việc ban hành các cơ chế khuyến khích phát triển năng lượng chưa đi đôi với việc ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quy định, hướng dẫn cụ thể trong quá trình thực hiện, dẫn đến phát sinh nhiều bất cấp, vướng mắc.

Trong đó, một vấn đề là có cơ chế khuyến khích phát triển năng lượng mặt trời mái nhà, nhưng chưa ban hành kịp thời các quy định, hướng dẫn cụ thể về trách nhiệm của các bên liên quan trong quá trình tổ chức thực hiện, quản lý, kiểm tra, giám sát thực hiện cơ chế, thu gom và xử lý sau thu gom đối với các tấm pin năng lượng hư hỏng, hết hạn sử dụng. Bên cạnh đó, hiện chưa có các quy định pháp luật chi tiết, rõ ràng về quản lý nhà nước ở địa phương đối với việc đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà, nên rất khó cho công tác quản lý nhà nước trên địa bàn.

Để giải quyết những vấn đề trên, đồng thời giúp địa phương có cơ sở đầu tư phát triển ĐMTMN, Sở Công Thương TP.HCM kiến nghị Chính phủ: phê duyệt tổng khối lượng đầu tư ĐMTMN trên địa bàn TP.HCM đến năm 2025 và 2030 với cơ chế mua điện theo FIT được quy định; Chính phủ chấp thuận cơ chế đặc thù cho phép thành phố sử dụng các mái nhà trụ sở của cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập trên địa bàn TP.HCM để lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà, đồng thời chỉ đạo Bộ Công Thương và Bộ Tài Chính hướng dẫn triển khai đầu tư và bố trí vốn cho các đơn vị này; Chính phủ chỉ đạo Bộ Xây dựng Ngiên cứu hướng dẫn việc lắp đặt điện mặt trời trên mái nhà.

Ngoài ra, Sở Công Thương cũng kiến nghị với TP.HCM: thành phố cần đề nghị chính phủ phê duyệt nội dung được đề xuất; ban hành Nghị quyết về phát triển nguồn năng lượng tái tạo cho thành phố giai đoạn từ nay đến 2030; trên cơ sở hướng dẫn của Bộ Công Thương và Bộ Tài Chính, thành phố chỉ đạo các Sở ngành liên quan hướng dẫn các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập về việc sử dụng các mái nhà trụ sở, nhà đất do đơn vị quản lý (tài sản công).

Liên quan đến vấn đề này, các ngành chức năng cũng đã thừa nhận rằng, do lĩnh vực điện mặt trời quá mới tại Việt Nam, chính sách lại ra đời trong lúc nhu cầu điện đang căng thẳng khiến hệ thống văn bản, các quy định chi tiết, hướng dẫn thực hiện của các Bộ, ngành chưa theo kịp (và thường chậm), đặc biệt là các văn bản về quy trình, kỹ thuật, an toàn, bảo vệ môi trường, kinh doanh….Đây là điều mà các Bộ ngành đang cố gắng hoàn thiện.

Trên thực tế, những tồn tại bất cập trong việc phát triển điện mặt trời nói chung, điện mặt trời mái nhà nói riêng đã được Bộ Công Thương báo cáo Chính phủ, và Thủ tướng Chính phủ đã có những chỉ đạo kịp thời nhằm tháo gỡ những khó khăn. Cuối tháng 5/2023, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cũng đã có văn bản gửi Bộ Công Thương kiến nghị Bộ sớm ban hành hướng dẫn phát triển điện mặt trời mái nhà không phát điện lên lưới.

Gần đây nhất, sáng 10/6, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã làm việc với lãnh đạo Bộ Công Thương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), một số bộ, ngành liên quan để triển khai thực hiện mục tiêu trong Quy hoạch Điện 8 là phấn đấu đến năm 2030 có 50% các tòa nhà công sở và 50% nhà dân sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu (phục vụ tiêu thụ tại chỗ, không bán điện vào hệ thống điện quốc gia).

Phó Thủ tướng nêu rõ, năng lượng mặt trời, năng lượng tái tạo chưa được quy định trong các văn bản luật, nghị định nên cần có các cơ chế năng động, sáng tạo trong thực hiện thí điểm. Nhiệm vụ trước mắt là cần có ngay cơ chế, chính sách khắc phục những bất cập, hạn chế trong Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg và mang tính đột phá, thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà.

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu Bộ Công Thương khẩn trương đề xuất với Thủ tướng Chính phủ ban hành cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư, huy động nguồn lực điện mặt trời mái nhà phục vụ cho hoạt động dân sinh và của các cơ quan, công sở, doanh nghiệp.

Các cơ quan quản lý phải tạo điều kiện thông thoáng, có hướng dẫn kỹ thuật, an toàn, giảm thuế cho các nhà sản xuất, nhập khẩu thiết bị điện mặt trời, hỗ trợ người dân khi mua sắm…

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đề nghị Bộ Công Thương tiếp thu, kế thừa, điều chỉnh quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật về quy mô, phạm vi, công suất… để tránh tình trạng lợi dụng của các cơ sở sản xuất điện mặt trời kinh doanh lợi dụng chính sách ưu đãi dành cho điện mặt trời mái nhà; làm rõ và đơn giản hoá tối đa những thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền của các Bộ Công Thương, Tài chính, Kế hoạch và Đầu tư, Tài nguyên và Môi trường, Công an…; xây dựng khung giá phù hợp đối với lượng điện mặt trời mái nhà phát lên lưới…

Hồng Quang