Để chuyển mình từ tư duy sản lượng sang giá trị gia tăng và thích ứng với các tiêu chuẩn xanh toàn cầu, ngành nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải cấu trúc lại toàn bộ chuỗi giá trị.
Phát biểu tại phiên thảo luận tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026: “Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam", bà Lê Thị Ánh Tuyết - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đồng Nai cho rằng, bên cạnh những điểm sáng thì sợi dây liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân hiện nay vẫn còn rất lỏng lẻo.
Đồng Nai hiện có hơn 300 doanh nghiệp định hướng nông nghiệp công nghệ cao, nhưng hầu như chưa có đơn vị nào tiếp cận được các chính sách ưu đãi về thuế hay vốn vay từ Chính phủ. Nguyên nhân cốt lõi là do vướng mắc ở quy trình và thủ tục công nhận doanh nghiệp công nghệ cao. Mặt khác, các hợp tác xã hiện nay quy mô còn nhỏ, chưa đủ tiềm lực kinh tế và pháp lý để làm đối trọng cân bằng trong các hợp đồng liên kết kinh tế với doanh nghiệp.
Để khắc phục thực trạng trên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đồng Nai đưa ra một số đề xuất như doanh nghiệp cần đóng vai trò dẫn dắt, chủ động hỗ trợ nông dân chuẩn hóa quy trình canh tác và ứng dụng công nghệ số để xây dựng các vùng nguyên liệu an toàn, đạt chuẩn.
Cùng với đó, cơ quan quản lý cần sớm triển khai hiệu quả Nghị định 57 về chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn; cần nới lỏng cơ chế cho vay tín chấp để các hợp tác xã và người nông dân dễ dàng tiếp cận nguồn vốn phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn.
Nêu ý kiến tại diễn đàn, ông Nguyễn Đình Xuân - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh đề xuất ngành nông nghiệp cần mở rộng không gian phát triển theo "chiều thứ ba" tức là tập trung tối đa vào giá trị gia tăng và phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn. Ông thẳng thắn phản biện lại quan điểm xem nhẹ nông nghiệp do tỷ trọng đóng góp GRDP thấp, đồng thời nhấn mạnh nông nghiệp là ngành sản xuất sơ cấp đóng vai trò nền tảng, giúp nhân rộng giá trị cho cả ngành công nghiệp chế biến lẫn dịch vụ.
Tây Ninh có nhiều điều kiện phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao
Để nâng cao vị thế nông sản Việt, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh đưa ra các giải pháp đột phá như Việt Nam cần nghiên cứu học tập mô hình của các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) để điều tiết sản lượng nông sản xuất khẩu theo nhu cầu thực tế của thị trường thế giới nhằm giữ giá ổn định, tránh tình trạng các doanh nghiệp trong nước tự cạnh tranh, dìm giá lẫn nhau.
Song song đó, cần khắc phục sự lỏng lẻo trong hợp đồng bao tiêu bằng cách áp dụng rộng rãi mô hình của ngành chăn nuôi (cho phép thế chấp bằng tài sản trên đất và dòng tiền doanh nghiệp) sang cho lĩnh vực trồng trọt; thay vì chỉ trích vai trò của thương lái, ngành cần chuyên nghiệp hóa hệ thống logistics và chuỗi cung ứng để giảm thiểu tối đa các chi phí trung gian không đáng có.
Nông nghiệp tuần hoàn là giải pháp chiến lược
Trong khi đó, tại tham luận của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử cho biết, tỉnh xác định phát triển nông nghiệp tuần hoàn là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của sản xuất.
Việc tận dụng phụ phẩm trong nuôi trồng và chế biến để tái sử dụng; ứng dụng chế phẩm sinh học, năng lượng tái tạo; giảm phát thải khí nhà kính; gắn phát triển sản xuất với bảo tồn rừng ngập mặn và đa dạng sinh học đang từng bước tạo nên giá trị mới cho nông nghiệp Cà Mau.
Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là điều kiện quan trọng để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn carbon, truy xuất nguồn gốc của các thị trường xuất khẩu.
Từ thực tiễn phát triển của địa phương, tỉnh nhận thấy phát triển chuỗi giá trị bền vững phải được triển khai đồng bộ từ khâu giống, tổ chức sản xuất, hạ tầng, khoa học công nghệ, chế biến, logistics đến thị trường tiêu thụ.
Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và đầu tư hạ tầng; doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường và đổi mới công nghệ; hợp tác xã là cầu nối tổ chức sản xuất; người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị. Ngoài ra, chuỗi giá trị nông nghiệp cần được tổ chức theo không gian sinh thái và liên kết vùng thay vì giới hạn trong phạm vi địa giới hành chính của từng địa phương.
Mô hình tôm - lúa, tôm - rừng tại Cà Mau
Tại đây, ông cũng kiến nghị đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp thông minh, phát thải thấp và chuyển đổi số; cũng như hướng dẫn, hỗ trợ các địa phương xây dựng cơ sở dữ liệu ngành nông nghiệp, hệ thống quan trắc môi trường, truy xuất nguồn gốc và cảnh báo dịch bệnh; quan tâm phát triển các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất, chất lượng cao, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Tiếp theo, ông đề nghị Ban Chính sách, chiến lược Trung ương tiếp tục nghiên cứu, tham mưu Trung ương ban hành các chủ trương, cơ chế đột phá nhằm phát triển nền nông nghiệp hiện đại, xanh và có khả năng cạnh tranh quốc tế; nghiên cứu cơ chế đặc thù để phát triển Đồng bằng sông Cửu Long theo lợi thế sinh thái, thúc đẩy liên kết vùng, tích tụ và tập trung đất đai, phát triển kinh tế tuần hoàn, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong nông nghiệp.
Đồng thời, nghiên cứu tham mưu xây dựng Đề án phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2045, lấy ngành hàng chủ lực làm trung tâm, doanh nghiệp làm động lực, khoa học công nghệ và chuyển đổi số làm nền tảng, liên kết vùng làm phương thức tổ chức sản xuất.
Bên cạnh đó, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cũng đề nghị Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp với các địa phương; hỗ trợ xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ nông sản; tăng cường xúc tiến thương mại, kết nối thị trường trong nước và quốc tế; hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn ESG, truy xuất nguồn gốc và các quy định của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; đồng thời thúc đẩy thu hút đầu tư vào chế biến sâu, logistics, chuyển đổisố và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nông nghiệp.
Đồng thời, cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng tiếp tục đồng hành cùng các địa phương trong phát triển vùng nguyên liệu bền vững; đẩy mạnh liên kết với hợp tác xã và người dân thông qua các hợp đồng sản xuất, bao tiêu sản phẩm; tăng cường đầu tư khoa học công nghệ, chế biến sâu, logistics và xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam.
Sự đồng hành của doanh nghiệp sẽ là yếu tố quyết định để hình thành các chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại, nâng cao giá trị gia tăng, thu nhập của người dân và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Thực tiễn cho thấy, trong giai đoạn phát triển mới, lợi thế cạnh tranh của nông nghiệp không chỉ được quyết định bởi điều kiện tự nhiên mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng nguồn giống, trình độ khoa học, công nghệ, năng lực tổ chức sản xuất và mức độ liên kết của chuỗi giá trị.
Vì vậy, ông cho rằng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, thông minh, sạch và an toàn không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là giải pháp chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu và tạo động lực tăng trưởng mới cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long cũng như cả nước.
Trang Nguyễn