Chống sở hữu chéo, cho vay sân sau cần kiểm tra, giám sát đúng trọng tâm

Dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) tiếp tục được Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp Quốc hội bất thường có thể diễn ra vào tháng 1/2024. Một nội dung quan trọng được Dự thảo đề cập là quy định nhằm ngăn chặn sở hữu chéo ngân hàng. Chưa bao giờ vấn đề chống sở hữu chéo, chặn cho vay sân sau được các nhà lập pháp, hành pháp và điều hành quan tâm quyết liệt như bây giờ.

Tỷ lệ sở hữu cổ phần chỉ là phần nổi của tảng băng chìm?

Luật Các tổ chức tín dụng hiện hành được ban hành cách đây 10 năm, thời điểm đó, quy mô của các ngân hàng tại Việt Nam chưa lớn, trung bình chỉ vài nghìn tỷ đồng cho mỗi ngân hàng, tổ chức tín dụng.

Theo đó, Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (Điều 55) quy định Tỷ lệ sở hữu cổ phần như sau: Một cổ đông là cá nhân không được sở hữu vượt quá 5% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng. Một cổ đông là tổ chức không được sở hữu vượt quá 15% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng.

Những quy định này là hợp lý để góp phần ngăn chặn sở hữu chéo, sở hữu có tính chất chi phối, thao túng trong các tổ chức tín dụng. 

TS Đinh Thế Hiển cho rằng, hiện đã có nhiều ngân hàng quy mô vốn lên tới vài chục nghìn tỷ đồng thì dự thảo Luật Tổ chức tín dụng (sửa đổi) đưa ra nội dung giảm tỷ lệ sở hữu cổ phần đối với cá nhân, hay nhóm cổ đông tương ứng từ 5% về 3%, từ 15% về 10% là hợp lý. 

Tuy vậy, theo TS Đinh Thế Hiển, việc quy định về tỷ lệ sở hữu cổ phần chỉ là một điều kiện cần nhưng quan trọng hơn phải xử lý được tình trạng "ông chủ" đứng sau ngân hàng.

Thực tế, tại vụ bà Trương Mỹ Lan thao túng Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn (SCB) vừa qua, theo kết luận của cơ quan điều tra (Bộ Công an) tại Ngân hàng Sài Gòn (SCB), hồ sơ sổ sách chỉ thể hiện bà Trương Mỹ Lan nắm giữ 4,98% vốn điều lệ. Nhưng trên thực tế, bà Trương Mỹ Lan sở hữu hơn 91% cổ phần nhà băng này thông qua nhờ 27 pháp nhân, cá nhân đứng tên hộ (tính đến tháng 10/2022).

Việc sở hữu tỷ lệ cổ phần gần như tuyệt đối tại SCB đã giúp bà Lan nắm quyền điều hành, biến SCB thành công cụ tài chính để huy động tiền gửi và chiếm đoạt hơn 300.000 tỷ đồng của ngân hàng để sử dụng trái mục đích hoặc sử dụng cá nhân. Từ năm 2012 - 2022, trên 90% dư nợ cho vay của SCB chảy vào nhóm của bà Lan thông qua hàng ngàn công ty "ma" được dựng lên.

Như vậy, có thể thấy tỷ lệ cá nhân, tổ chức nắm giữ cổ phần tại ngân hàng hoặc vay vốn có thể dễ dàng được thống kê, theo dõi. Tuy nhiên, các ông chủ thực sự nắm quyền chi phối lại không lộ diện trên hồ sơ nếu họ nhờ hoặc thuê người đứng tên hộ cổ phần hoặc lập doanh nghiệp "ma" để vay vốn. Dù không công khai nhưng khá nhiều "ông chủ" chỉ đứng tên lãnh đạo tại các ngân hàng nhưng phía sau là cả một hệ sinh thái khủng.

Trước vụ án đang khởi tố liên quan SCB và Trương Mỹ Lan, ngành ngân hàng cũng đã có không ít đại án rúng động. Có thể kể đến những đại án như vụ liên quan ông Trầm Bê, bầu Kiên, Hà Văn Thắm, Phạm Công Danh…

Tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XV vừa qua, tại phiên thảo luận về các quy định mới có trong dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi), đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cho đây là một vấn đề rất nghiêm trọng mà trong thời gian qua, một số ngân hàng đã vướng phải. Việc Chính phủ cũng như Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất chỉnh lý những quy định liên quan đến tỷ lệ sở hữu vốn nhằm hạn chế thao túng, chi phối tổ chức tín dụng, trong đó có điều chỉnh quy định về "người có liên quan" là phù hợp. 

TS. Đinh Trọng Thịnh cũng thẳng thắn nhận xét, đây là việc cần thiết và đáng ra phải làm từ lâu rồi để bảo đảm tính công khai, minh bạch và dễ kiểm tra, giám sát, tránh tình trạng thao túng các quyết định của các ngân hàng - một cơ chế rất quan trọng và có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của ngân hàng.

Tăng cường kiểm tra, giám sát đúng trọng tâm

Để ngăn chặn sở hữu chéo, lũng đoạn ngân hàng, các chuyên gia nhấn mạnh, ngoài điều kiện cần là "siết lại" tỷ lệ sở hữu vốn, vẫn cần có sự giám sát chặt chẽ vấn đề quản trị ngay từ nội bộ ngân hàng và từ cơ quan quản lý Nhà nước.

"Vai trò kiểm soát các tỷ lệ sở hữu thực tế như thế nào và kiểm soát cái dòng tiền khi đi vào tổ chức tín dụng đấy vận động như thế nào. Điều đấy quan trọng hơn nhiều việc chúng ta hạ thấp cái tỷ lệ sở hữu", ông Hoàng Văn Cường, Đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, đánh giá.

TS Đinh Trọng Thịnh cũng cho rằng, tỷ lệ sở hữu chỉ mang tính hình thức để công khai. Vấn đề mà chúng ta cần quan tâm hơn đó là công tác kiểm tra, giám sát hoạt động quản trị ngân hàng cũng như kiểm tra thực tế phần vốn góp của các bên liên quan cũng như của những nhóm lợi ích.

"Từ đó, chúng ta mới có thể tránh tình trạng khống chế, thao túng nhằm đưa ra các quyết định mang tính chủ quan của một nhóm lợi ích vì mục tiêu của riêng họ. Đây là giải pháp mà NHNN nên tăng cường trong thời gian tới và cả trong việc luật hóa cụ thể trong Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi nhằm làm giảm, tiến tới ngăn chặn tình trạng thao túng, sở hữu chéo trong hoạt động ngân hàng." TS Thịnh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, việc sử dụng tỷ lệ sở hữu như một công cụ kiểm soát sở hữu chéo thời gian qua đã không mang lại hiệu quả, mà còn trở thành rào cản trong thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài vào các ngân hàng.

"Cần quản lý chặt các giao dịch mua/bán cổ phần với giá trị lớn. Ví dụ, như tại Malaysia, ngân hàng trung ương sẽ xem xét, phê duyệt giao dịch mua - bán trên 5% cổ phần của các ngân hàng, bà Nguyễn Thị Anh Thơ, Phó Tổng Giám đốc, Dịch vụ Tư vấn quản trị rủi ro, Deloitte Việt Nam, nhận định.

Ngoài ra, các tổ chức quốc tế cũng khuyến nghị biện pháp mang tính chất lâu dài là nên yêu cầu các ngân hàng chưa niêm yết phải tiến tới niêm yết trên thị trường chứng khoán nhằm minh bạch thông tin và được sự giám sát của cả thị trường, bao gồm cả các cổ đông thiểu số.

Do tính chất đặc biệt quan trọng và phức tạp, Dự án Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) là một trong hai dự án luật mà Quốc hội quyết định xem xét thông qua tại kỳ họp gần nhất. Được biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã trình xin cấp có thẩm quyền về việc tổ chức kỳ họp bất thường vào tháng 1/2024 để xem xét, thông qua hai dự án luật này.

Trung Anh