Giữa dòng chảy đô thị hóa và sản phẩm công nghiệp, làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp (phường Chánh Hiệp, TP.HCM) vẫn tồn tại như một điểm sáng văn hóa khi giữ trọn những bí quyết cổ xưa của nghề sơn mài hơn 300 năm tuổi, từng được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Tại Tương Bình Hiệp, nhựa cây sơn ta nguyên bản và công thức pha chế độc quyền giữa sơn Phú Thọ (Bắc Bộ) và sơn Nam Vang (Campuchia) tạo nên độ bóng, chiều sâu và độ bền vượt trội cho sản phẩm, điểm khác biệt so với nhiều dòng sơn mài khác.
Tuy vậy, làng nghề đang đứng trước nhiều thách thức: thị trường hẹp, thiếu người kế thừa, sản phẩm công nghiệp cạnh tranh, và kế hoạch bảo tồn kết hợp du lịch dù đã được UBND tỉnh Bình Dương phê duyệt từ năm 2020 vẫn còn dang dở.
Dù số cơ sở và người làm nghề đã giảm nhiều so với trước, chỉ còn vài chục xưởng hoạt động, các nghệ nhân vẫn gìn giữ những kỹ thuật chế tác phức tạp, tạo nên những sản phẩm chứa đựng hồn quê Nam Bộ.
Nghệ nhân chú trọng từng bước sơn và mài sản phẩm, một công đoạn bắt buộc phải kiên trì nhiều tháng và qua hơn 25 bước phức tạp mới đạt chuẩn truyền thống.
Tác phẩm sơn mài hoàn chỉnh với họa tiết thủ công tinh xảo, phản ánh kỹ thuật và thẩm mỹ riêng biệt của Tương Bình Hiệp, nơi sản xuất cả tranh nghệ thuật lẫn đồ mỹ nghệ ứng dụng.
Bức tranh lớn ghép nhiều tấm thể hiện sinh hoạt đời thường, cho thấy sự đa dạng trong dòng sản phẩm của làng nghề.
Nghệ nhân tập trung vẽ chi tiết trên sản phẩm nhỏ, thể hiện tinh hoa nghề sơn mài qua từng nét chấm, mài và vẽ.
Bàn xưởng trưng bày nhiều nguyên liệu và bán thành phẩm, phản ánh quy trình thủ công đòi hỏi thời gian và kinh nghiệm thay vì máy móc hiện đại.
Dù còn ít, đội ngũ thợ già và thợ trẻ vẫn hợp sức sản xuất và chuẩn bị đơn hàng cho thị trường Tết và dịp lễ minh chứng nghề không dễ mai một khi còn “lửa” truyền nghề.
Những hình khối và sản phẩm mới chờ hoàn thiện, cho thấy lao động thủ công vẫn là tim mạch của nghề sơn mài Bình Dương.
Những chiếc bình, lọ sơn mài với gam màu chuyển sắc rực rỡ được phủ nhiều lớp sơn và đánh bóng thủ công, tạo độ sâu và độ bóng đặc trưng kỹ thuật truyền thống làm nên thương hiệu Tương Bình Hiệp.
Các chi tiết chân đế, phụ kiện gỗ sau khi được tạo hình sẽ trải qua nhiều công đoạn như sơn lót, sơn màu, vẽ họa tiết và mài phẳng trước khi hoàn thiện, quy trình có thể kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng.
Nghệ nhân cao tuổi tỉ mỉ xử lý từng chi tiết nhỏ. Ở Tương Bình Hiệp, nhiều gia đình vẫn duy trì sản xuất tại nhà, truyền nghề qua nhiều thế hệ như một cách gìn giữ bí quyết sơn ta truyền thống.
Những nắp hộp sơn mài được trang trí họa tiết thủ công bằng kỹ thuật vẽ và thếp vàng, sau đó phủ sơn bảo vệ và đánh bóng, tạo nên bề mặt óng ánh đặc trưng của sản phẩm cao cấp.
Không gian xưởng trưng bày đa dạng sản phẩm từ bình hoa, khay, hộp trang trí đến tranh sơn mài. Mỗi sản phẩm là kết quả của hàng chục công đoạn thủ công như hom vóc, sơn lót, mài, vẽ, phủ và đánh bóng.
Thiên An