Ngành sắn Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi quan trọng khi mô hình sản xuất manh mún dần được thay thế bằng cách tiếp cận theo chuỗi giá trị, gắn kết nông dân với doanh nghiệp và nhà máy chế biến.
Với hơn 1,1 tỷ USD xuất khẩu mỗi năm và vai trò ngày càng lớn trong sản xuất nhiên liệu sinh học, thực phẩm và công nghiệp, cây sắn không chỉ giúp nâng thu nhập cho người dân miền núi mà còn mở ra cơ hội bứt phá cho nông nghiệp Việt Nam. Tuy vậy, những yêu cầu mới về tiêu chuẩn, môi trường và truy xuất nguồn gốc đang đặt ra áp lực cải tổ mạnh mẽ nhằm giúp ngành hàng này tiến sâu hơn vào thị trường toàn cầu.
Ngành sắn cần "cải tổ" để tiến sâu hơn vào thị trường toàn cầu. (Ảnh minh hoạ/TL)
Vai trò của cây sắn trong nền nông nghiệp xuất khẩu
Từng là một loại cây lương thực gắn liền với công cuộc xóa đói giảm nghèo, cây sắn đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, trở thành cây công nghiệp quan trọng của Việt Nam. Những con số trong gần một thập kỷ qua cho thấy sự bứt phá rõ rệt khi xuất khẩu tinh bột và sắn lát duy trì bình quân hơn 1,1 tỷ USD mỗi năm. Đây không chỉ là nguồn thu ngoại tệ ổn định mà còn là nền tảng thúc đẩy quá trình hiện đại hóa ngành chế biến nông sản.
Cả nước hiện có khoảng 517 nghìn ha sắn với sản lượng hơn 10 triệu tấn mỗi năm, cung cấp nguyên liệu cho hơn 140 nhà máy chế biến có tổng công suất lên đến 13,4 triệu tấn củ tươi. Tuy nhiên, sự phân tán trong sản xuất, thiếu gắn kết giữa vùng nguyên liệu và cơ sở chế biến, cùng hạn chế trong cơ giới hóa khiến năng suất và chất lượng chưa tương xứng với tiềm năng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về tái cấu trúc chuỗi giá trị, từ giống, canh tác, thu hoạch đến chế biến và xuất khẩu.
Tại Thanh Hóa, cây sắn đang chứng minh vai trò quan trọng trong cơ cấu cây trồng, đặc biệt tại khu vực trung du và miền núi. Với diện tích duy trì từ 13 đến 15 nghìn ha mỗi năm, địa phương đạt sản lượng hơn 250 nghìn tấn và mang lại thu lãi khoảng 10 triệu đồng mỗi ha cho người dân, mức lợi nhuận vượt trội so với nhiều cây trồng cạn khác.
Việc nhiều hộ chuyển đổi từ mía sang sắn cho thấy khả năng thích ứng tốt với địa hình đất dốc, chi phí đầu tư thấp và ít rủi ro hơn trong bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan.
Những nỗ lực nâng cao hiệu quả sản xuất đang mang lại kết quả tích cực. Sáu dự án sắn bền vững do Trung tâm Khuyến nông quốc gia triển khai trên tổng diện tích 1.130 ha đã cải thiện rõ rệt năng suất và chất lượng.
Tại miền núi phía Bắc, mô hình canh tác mới giúp năng suất tăng hơn 10%, giảm tình trạng xói mòn và tạo thêm nguồn thức ăn xanh cho chăn nuôi. Mô hình sắn sạch bệnh tại Tây Ninh đạt năng suất 35,5 tấn mỗi ha, cao hơn gần 17% so với cách làm truyền thống. Thậm chí ở một số mô hình theo chuỗi giá trị, năng suất đạt đến 38 tấn mỗi ha và hiệu quả tăng hơn 30%, minh chứng cho lợi ích của việc kết nối giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến.
Trong 10 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn đạt 3,4 triệu tấn với giá trị 1,04 tỷ USD, trong đó thị trường Trung Quốc chiếm tới 93%. Bên cạnh thị trường chủ lực này, các hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP và RCEP mở ra cơ hội đa dạng hóa thị trường, nhưng đồng thời yêu cầu sản phẩm phải tuân thủ tiêu chuẩn an toàn, minh bạch về truy xuất nguồn gốc và bảo đảm các tiêu chí môi trường ngày càng khắt khe. Đây là những đòi hỏi không thể né tránh nếu ngành sắn muốn tiến sâu vào các thị trường có giá trị gia tăng cao.
Chuỗi giá trị và định hướng phát triển: Thách thức và cơ hội bứt phá
Điểm then chốt quyết định sức cạnh tranh của ngành sắn nằm ở doanh nghiệp chế biến. Khi doanh nghiệp trở thành trung tâm liên kết, chuỗi giá trị được khép kín, sản phẩm được nâng tầm và lợi nhuận được chia sẻ công bằng hơn giữa các tác nhân.
Nhiều doanh nghiệp hiện nay đã đầu tư mô hình sản xuất tuần hoàn, tận dụng triệt để phụ phẩm để giảm thiểu phát thải và gia tăng giá trị kinh tế. Bã sắn được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, bùn và vỏ sắn chuyển hóa thành phân hữu cơ, trong khi các dòng sản phẩm sau tinh bột đang được mở rộng nhằm tạo thêm giá trị gia tăng cho ngành.
Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu sản lượng đến 12,5 triệu tấn/năm.
Theo Đề án phát triển ngành hàng sắn đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu duy trì diện tích từ 480 đến 510 nghìn ha với sản lượng 11,5 đến 12,5 triệu tấn mỗi năm. Đáng chú ý, 85% sản lượng sẽ được phục vụ chế biến sâu thay vì xuất khẩu thô.
Giá trị xuất khẩu toàn ngành được kỳ vọng đạt 1,8 đến 2 tỷ USD, cao hơn đáng kể so với mức trung bình hiện tại. Khi mục tiêu này được hiện thực hóa, cây sắn không chỉ là sinh kế mà còn trở thành động lực phát triển cho khu vực trung du, miền núi và là ngành hàng chiến lược của nông nghiệp Việt Nam.
Để đạt được kỳ vọng đó, các địa phương cần phát triển vùng nguyên liệu tập trung dựa trên quy hoạch khoa học, bảo đảm nguồn cung ổn định cho nhà máy chế biến. Công tác nhân giống cần được chú trọng nhằm tạo ra giống mới có năng suất cao, kháng bệnh tốt và thích ứng với biến đổi khí hậu. Mối liên kết giữa doanh nghiệp và hợp tác xã phải được thúc đẩy mạnh mẽ hơn, giúp nông dân tiếp cận kỹ thuật, vốn và đầu ra bền vững.
Song song với đó, xây dựng thương hiệu sản phẩm sắn, gắn với tiêu chuẩn quốc tế về an toàn và môi trường, sẽ là bước đi bắt buộc để ngành sắn tăng tốc trên thị trường thế giới.
Cây sắn, nếu được phát triển theo chuỗi giá trị, sẽ không chỉ đóng góp vào kim ngạch xuất khẩu mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho hàng triệu nông dân. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với sự vào cuộc của Nhà nước, doanh nghiệp và người trồng sắn, ngành sắn Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng chủ lực mới của nông nghiệp trong thập kỷ tới.
Nhật Hạ (t/h)