09:37 17/11/2026

Chuyển dịch từ gia công sang chế biến sâu, xuất khẩu gỗ hướng tới 19,2 tỷ USD

Ngành gỗ Việt Nam đang tiến gần mục tiêu xuất khẩu 19,2 tỷ USD trong năm 2026, nhưng quy mô kim ngạch ngày càng lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn. Trong bối cảnh rủi ro thuế quan, chi phí nguyên liệu và áp lực vốn lưu động gia tăng, chuyển từ gia công sang chế biến sâu, ứng dụng công nghệ và tối ưu tài nguyên đang trở thành hướng đi quan trọng để duy trì tăng trưởng.

Áp lực thị trường đặt ra yêu cầu nâng chất lượng tăng trưởng

Với kim ngạch xuất khẩu khoảng 15 tỷ USD trong 10 tháng năm 2026, ngành gỗ Việt Nam đang có cơ sở để hướng tới mục tiêu 19,2 tỷ USD cả năm, gồm hơn 18 tỷ USD sản phẩm gỗ và 1,2 tỷ USD lâm sản ngoài gỗ. Tuy nhiên, chặng đường còn lại không chỉ là bài toán hoàn thành đơn hàng mà còn là phép thử đối với khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước những biến động thương mại.

Theo Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành, với kim ngạch khoảng 7,5 tỷ USD trong 10 tháng. Năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang thị trường này đạt 9,46 tỷ USD.

Việc duy trì được quy mô xuất khẩu lớn tại Hoa Kỳ phản ánh năng lực sản xuất và khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, sự tập trung vào một thị trường chủ lực cũng khiến ngành gỗ đối mặt với rủi ro khi chính sách thuế quan, các biện pháp phòng vệ thương mại và yêu cầu kiểm soát xuất xứ có những thay đổi bất lợi.

Chuyển dịch từ gia công sang chế biến sâu xuất khẩu gỗ hướng tới 192 tỷ USD
Ngành gỗ Việt Nam hướng tới mục tiêu xuất khẩu 19,2 tỷ USD trong năm 2026.

Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIFOREST, khuyến nghị doanh nghiệp cần sớm xây dựng các kịch bản ứng phó với mức thuế cao trong giai đoạn 2027-2028. Trong đó, việc rà soát mã hàng, cơ cấu chi phí, nguồn gốc nguyên liệu và điều khoản chia sẻ rủi ro trong hợp đồng thương mại cần được thực hiện chủ động, thay vì chỉ xử lý khi chính sách mới chính thức tác động đến hoạt động xuất khẩu.

Bên cạnh yếu tố thị trường, những vướng mắc trong nước cũng đang ảnh hưởng đến khả năng duy trì dòng vốn và tổ chức sản xuất. Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA), tình trạng vốn lưu động bị tồn đọng do thủ tục hoàn thuế giá trị gia tăng đang tạo áp lực đáng kể, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Những khó khăn liên quan đến xác minh nguồn gốc nguyên liệu nhập khẩu cũng làm gia tăng thời gian và chi phí thực hiện thủ tục.

Thực tế này cho thấy năng lực cạnh tranh của ngành gỗ không chỉ được quyết định bởi đơn hàng hay giá bán tại thị trường xuất khẩu. Khả năng tiếp cận vốn, tính ổn định của chính sách thuế và sự thông suốt trong thủ tục nguyên liệu cũng là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp cần giảm dần sự phụ thuộc vào lợi thế nhân công và gia công đơn thuần. Nếu chỉ mở rộng sản lượng mà chưa cải thiện hiệu suất sử dụng nguyên liệu, công nghệ và năng lực quản trị, tăng trưởng kim ngạch có thể không đi kèm với sự cải thiện tương xứng về lợi nhuận và sức chống chịu trước biến động thị trường.

Công nghệ và chế biến sâu mở dư địa gia tăng giá trị

Bài toán dài hạn của ngành gỗ nằm ở việc tạo ra giá trị cao hơn từ cùng một lượng nguyên liệu. Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng năng lực gia công và giá thành, doanh nghiệp cần chú trọng thiết kế, phát triển sản phẩm hoàn chỉnh, tận dụng phụ phẩm và ứng dụng công nghệ để kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất.

Một số doanh nghiệp lớn đã cho thấy hiệu quả bước đầu của hướng chuyển đổi này. Ông Nguyễn Chánh Phương, đại diện Công ty Cổ phần Xây dựng và Kiến trúc AA (AA Corporation), cho biết doanh nghiệp ứng dụng hệ thống quản trị dữ liệu tập trung SAP ERP, Data Warehouse cùng trợ lý trí tuệ nhân tạo để điều hành cụm nhà máy rộng 150 ha tại Tây Ninh, với hơn 3.000 lao động.

Việc chuẩn hóa và tập trung dữ liệu giúp doanh nghiệp theo dõi tiến độ, kiểm soát nguyên vật liệu và tổ chức nhiều mô hình sản xuất linh hoạt hơn. Đây là yếu tố quan trọng đối với những đơn vị có quy mô nhà máy lớn, nhiều công đoạn và yêu cầu phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

Chuyển dịch từ gia công sang chế biến sâu xuất khẩu gỗ hướng tới 192 tỷ USD
Doanh nghiệp ngành gỗ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, tự động hóa và tối ưu nguyên liệu nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Trong khi đó, ông Trần Lương Thanh Tùng, đại diện Công ty Cổ phần Gỗ An Cường, chia sẻ về việc tận dụng cành, ngọn và phụ phẩm từ rừng trồng để sản xuất ván gỗ công nghiệp và đồ nội thất cao cấp. Nhờ kết hợp tự động hóa với quản trị số, doanh nghiệp tăng doanh thu từ 4.000 tỷ đồng lên hơn 6.000 tỷ đồng, trong khi số lao động giảm từ 5.000 xuống còn 3.000 người.

Hai trường hợp cho thấy chuyển đổi công nghệ không đơn thuần là đầu tư máy móc mà còn gắn với việc tổ chức lại quy trình và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khi dữ liệu được quản lý đồng bộ, hoạt động sản xuất có thể giảm hao hụt, kiểm soát tốt hơn chi phí và nâng năng suất lao động. Đặc biệt, tận dụng phụ phẩm còn mở ra khả năng gia tăng giá trị từ nguồn nguyên liệu vốn chưa được khai thác hiệu quả.

Ở góc độ chính sách, VIFOREST kiến nghị xem xét bỏ thuế xuất khẩu đối với gỗ xẻ có nguồn gốc từ gỗ tròn nhập khẩu và mức thuế 5% đối với viên nén đen. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, việc tháo gỡ những bất cập này có thể giúp kim ngạch xuất khẩu tăng thêm 500-700 triệu USD mỗi năm, đồng thời mở rộng vai trò của Việt Nam trong chuỗi chế biến và phân phối gỗ quốc tế.

Những kiến nghị trên cho thấy yêu cầu nâng giá trị xuất khẩu cần được triển khai đồng thời từ hai phía. Doanh nghiệp phải chủ động đầu tư công nghệ, cải tiến sản phẩm và tối ưu nguyên liệu; trong khi cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát chính sách thuế, thủ tục và cơ chế hỗ trợ để giảm chi phí cho hoạt động sản xuất, xuất khẩu.

Mục tiêu 19,2 tỷ USD trong năm 2026 là dấu mốc quan trọng, nhưng không nên là thước đo duy nhất cho sự phát triển của ngành gỗ. Về dài hạn, năng lực cạnh tranh cần được đánh giá bằng giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị nguyên liệu, năng suất lao động, mức độ làm chủ công nghệ và khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường. Đây cũng là cơ sở để ngành gỗ chuyển từ tăng trưởng dựa trên quy mô gia công sang phát triển theo chiều sâu, tạo dựng vị thế bền vững hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhật Hạ (t/h)