Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) Nguyễn Tiến Thỏa cho rằng, khoản lỗ này không phải do EVN tự tính rồi tự công bố. Con số này đã được kiểm toán và EVN công bố theo số liệu kiểm toán. Chúng ta phải giải mã số lỗ này do đâu và do nguyên nhân gì. Nếu không giải mã được thì rất khó đồng thuận trong xã hội, cứ nói lỗ.
Khoản 45.000 tỷ chưa tính vào chi phí?
Tại Toạ đàm Phát triển bền vững ngành điện – Những vấn đề đặt ra, Phó Tổng Giám đốc EVN Nguyễn Xuân Nam cho biết, năm 2022-2023, do khủng hoảng chính trị của thế giới, đặc biệt giữa Nga và Ukraine, giá nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là than, tăng đột biến, gần 4 lần, khí tăng gần gấp đôi… đã đẩy giá đầu vào tăng.
Trong khi giá đầu vào tăng, giá điện lại không được điều chỉnh, nên không bù đắp được chi phí đầu vào. Luật Điện lực quy định, phương án giá điện phải được bù đắp giá đầu vào hợp lý, hợp lệ được Bộ Công Thương thẩm định.
Thời gian đó, chúng ta phải bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô của đất nước sau dịch COVID-19 nên EVN chưa được điều chỉnh lại việc đó, từ đó dẫn đến giá bán thấp trong khi giá thành cao, cho nên chi phí này tồn đọng lại, mặc dù EVN đã tiết kiệm nhiều. Năm 2024, do có lãi nên có giảm được một phần, nên còn lại 44.000 tỷ chưa được bù đắp.
Viện dẫn năm 2022, giá thành là 2.032 đồng, nhưng giá bán chỉ 1.800 đồng, như vậy EVN bán thấp hơn 149 đồng/1 kWh, sản lượng điện thương phẩm gần 250 tỷ kWh. Năm 2023, giá bán 1.953 đồng, giá thành 2.088 đồng, như vậy bán thấp hơn giá thành 135 đồng/1 kWh, EVN cũng đã nỗ lực tiết kiệm để cắt giảm chi phí.
Một điểm nữa là thị phần nguồn điện hiện nay của Việt Nam, năm 2022, EVN chiếm 46% hệ thống, nhưng năm 2023 chỉ còn 42%. Thị phần của EVN ngày càng nhỏ lại, mà khoản này EVN mua của phía ngoài nên phải trả ngay.
Toạ đàm Phát triển bền vững ngành điện – Những vấn đề đặt ra (Ảnh: VGP)
Hiện khâu truyền tải và phân phối chiếm chỉ 16% trong cơ cấu giá thành, khâu phát điện, mua điện là chính, khâu truyền tải và phân phối ngày càng nhỏ lại. EVN tiết kiệm giá ngày càng giảm xuống, mà chỉ tăng ở khâu phát điện mua ngoài thôi.
Một điểm nữa là thủy điện, nguồn điện giá rẻ nhất, bây giờ đã hữu hạn, không phát triển được nữa. Giờ chủ yếu phát triển ở khâu nhiệt điện, năng lượng tái tạo, mà nhiệt điện, khí hỏa lỏng hiện nay giá mua gần 4.000 đồng/1 kWh, mà mình bán có 2.100 đồng/1 kWh.
Số liệu năm 2022-2023 của EVN đã được Kiểm toán Nhà nước kiểm toán chuyên đề giá điện và đã có kết luận minh bạch, rõ ràng.
Theo Phó Cục trưởng Cục Điện lực Trịnh Quốc Vũ, trong hai năm 2022-2023, EVN lỗ. Năm 2023, Bộ cũng thành lập đoàn kiểm tra giá thành sản xuất kinh doanh điện; năm 2024 cũng có đoàn như vậy, để kiểm tra giá thành sản xuất kinh doanh điện của EVN năm 2022-2023.
Thành phần đoàn có cả đại diện Bộ Tài chính, Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hiệp hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng... rất công khai, minh bạch về chi phí giá thành sản xuất kinh doanh điện của EVN.
Tháng 10/2024, Kiểm toán Nhà nước có kiểm toán chuyên đề về giá bán điện 2022-2023. Nói như vậy nghĩa là EVN là Tập đoàn nhà nước sản xuất kinh doanh điện nhưng chịu sự điều tiết của Nhà nước, chịu sự giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước chứ không phải EVN độc quyền.
EVN cũng chịu thâm hụt trong mấy năm vừa rồi nên đã "thắt lưng buộc bụng", cụ thể là chi phí cho lưới điện truyền tải đến lưới điện phân phối, đã giảm thiểu chi phí về đầu tư, bảo dưỡng, vận hành. Nhưng có lẽ điều này không bền vững về lâu dài, không bảo đảm chất lượng của lưới mà có thể gây quá tải, tăng suất sự cố.
Quan điểm quản lý nhà nước của chúng tôi muốn các chi phí cấu thành giá điện được phản ánh đúng, phản ánh đủ và kịp thời, đặc biệt là lưới điện truyền tải và lưới điện phân phối.
Trong giai đoạn tới chúng ta đặt mục tiêu phát triển kinh tế 2 con số thì lưới này cần được củng cố và phát triển tương xứng với quy mô phát triển nguồn điện.
Phải cân đối mức tăng giá điện thế nào là hợp lý?
Nhìn nhận và đánh giá về các "khoản lỗ" đã được EVN báo cáo, Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) Nguyễn Tiến Thỏa cho rằng khoản lỗ này không phải do EVN tự tính rồi tự công bố. Con số này đã được kiểm toán và EVN công bố theo số liệu kiểm toán.
Chúng ta phải giải mã số lỗ này do đâu và do nguyên nhân gì. Nếu không giải mã được thì rất khó đồng thuận trong xã hội, cứ nói lỗ. Tức là người ta phản ánh tại sao khi kinh doanh có lãi thì không thấy nói gì, mà lỗ thì lại đổ vào đầu dân…
Theo ông Nguyễn Tiến Thỏa, điện ở đây đang thực hiện đa mục tiêu, vừa bảo đảm an ninh năng lượng, tức là giá phải góp phần vào bảo đảm an ninh năng lượng, giá phải bảo đảm cho tiết kiệm điện, giá phải góp phần bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát và an sinh xã hội. Thực hiện đa mục tiêu như vậy.
Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) Nguyễn Tiến Thỏa (Ảnh: VGP)
Đa mục tiêu này Chính phủ tùy vào diễn biến kinh tế, xã hội… để điều hành. Mà điện là đầu vào của tất cả các ngành trong nền kinh tế. Nếu để điện biến động thì toàn bộ các mặt sản xuất kinh doanh đều biến động, chui vào chi phí sản xuất, giá thành của tất cả các ngành trong nền kinh tế quốc dân. Như vậy, tạo ra hiệu ứng domino thì kiểm soát rất khó khăn, vất vả.
Điện rõ ràng không phải do thị trường quyết định mà do Nhà nước quyết định. Cho nên tác động của giá điện như thế nào, điều chỉnh ra sao, điều chỉnh ở mức độ nào, vì sao lại điều chỉnh thế… là Nhà nước cân nhắc rất kỹ, tính toán cân đối rất chi tiết để giảm thiểu nhất tác động của nó.
Trong năm 2022-2023, vì nhiều lý do khách quan, đầu vào tăng, thế giới tác động. Thứ hai là để bảo đảm ổn định kinh tế trong nước, rồi kiểm soát lạm phát và đặc biệt là chúng ta mới ra thoát khỏi dịch, cần phải khuyến khích để tăng trưởng, để phát triển. Giá điện chúng ta quyết định thấp hơn giá thành sản xuất và năm 2022- 2023 giá bán ra thấp hơn giá thành từ 135-149 đồng/kWh, đương nhiên sẽ gây ra chênh lệch dòng tiền âm.
“Tôi xin nói lại đấy không phải là lỗ mà chênh lệch dòng tiền âm do chúng ta phải vì mục tiêu lớn hơn của đất nước; ngành điện phải tạm thời chưa tính các yếu tố được phép theo quy định của Luật Điện lực là tính đúng, tính đủ vào giá. Cho nên một phần chi phí này chưa được tính vào thì phải được phân bổ dần trong giá thành đó” Nguyễn Tiến Thỏa nói.
Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu cho rằng, về con số "45.000 tỷ là "lỗ chính sách" – mua đầu vào cao, bán đầu ra thấp. Hay gọi cách gọi chính xác của nó là "chi phí chưa được phân bổ vào giá điện".
Để xử lý bài toán khó này, theo ông Hiếu, phải xét trên cả phương diện lý và tình. Đầu tiên, về mặt lý, chúng ta phải tuân thủ pháp luật, giá điện trong thời gian tới cần phải theo nguyên tắc thị trường để bảo đảm tính minh bạch, có tăng, có giảm, và quy định một mức lợi nhuận hợp lý.
Khi sửa đổi một chính sách, chúng ta thường nói đến tính cần thiết. Nhiều ý kiến đã khẳng định rằng, việc tính đủ các khoản chi phí đáng ra phải được tính vào giá điện là cần thiết. Nếu không làm ngay, hậu quả về an ninh năng lượng, về đầu tư, về bảo toàn vốn sẽ xảy ra. Cả yêu cầu về pháp lý và yêu cầu về thực tiễn đều cho thấy điều này là cần thiết và nằm trong phạm vi thẩm quyền đề xuất của Chính phủ và Bộ Công Thương.
Tuy nhiên, vấn đề quan trọng của chúng ta trong câu chuyện nhạy cảm này là cái tình, mức độ nào là phù hợp và hợp lý.
Ông đề nghị, một là, cần thông tin cụ thể hơn về các chi phí chưa được tính vào giá điện trong thời gian qua, xuất phát từ đâu và cái gì là chủ yếu ? Có thể trong Báo cáo tài chính chưa thể hiện rõ chênh lệch giữa giá mua và giá bán dẫn đến khoản chi phí này là bao nhiêu. Trong Báo cáo tài chính chỉ nói chi phí thế này, thu về thế này, khoản âm thế này… thì chưa đủ. Nên có thể có thêm những thông tin bên lề.
Hai là, về mức độ tính toán, tăng giá điện chắc chắn sẽ tác động đến kinh tế - xã hội, do đó chúng ta phải cân đối mức tăng nào là hợp lý trong bối cảnh hiện nay.
“Tóm lại, tôi nghĩ quan trọng nhất là tính hợp lý. Tôi mong rằng EVN phối hợp với Bộ Công Thương trong thời gian tới đây làm tốt mấy việc này. Nếu chúng ta thông tin minh bạch, có lộ trình dài hạn, đánh giá kỹ tác động kinh tế - xã hội và tham vấn rộng rãi người dân. Tôi tin rằng khi có lý, có tình thì Nhân dân sẽ đồng tình ủng hộ” Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu chia sẻ.
Theo Bộ Công Thương, thời gian qua có một số khoản chi phí sản xuất, cung ứng điện của EVN chưa được tính toán, bù đắp đầy đủ trong giá bán lẻ điện bình quân dẫn đến việc Tập đoàn này có khoản lỗ lũy kế hai năm 2022 - 2023 là khoảng 50.029 tỷ đồng. Đến hết năm 2024, do EVN có lãi nên số lỗ luỹ kế của Tập đoàn còn khoảng 44.792 tỷ đồng.
Tại báo cáo ngày 9/9, EVN nêu rõ khoản lỗ gần 45.000 tỷ đồng đến từ hai nguyên nhân chính.
Thứ nhất là các khoản chi phí chưa được tính, hoặc tính chưa đủ trong các lần điều chỉnh giá điện trước đây. Năm 2022, giá bán điện thương phẩm (khâu phát điện, truyền tải, phân phối, bán lẻ...) bình quân là 1.882,73 đồng/kWh, nhưng chi phí sản xuất lên tới 2.032,26 đồng.
Trong khi đó, giá bán lẻ điện tới người tiêu dùng không được điều chỉnh, giữ nguyên từ tháng 3/2019, để ổn định kinh tế vĩ mô. Năm 2023, giá bán lẻ điện được điều chỉnh hai lần với mức tăng tổng cộng 7,5%, nhưng vẫn thấp hơn so với tính toán giá điện bình quân. Giai đoạn này, mỗi kWh bán ra, EVN lỗ khoảng 135,33 đồng.
EVN cho biết giá thành sản xuất điện tăng trong bối cảnh các chi phí nhiên liệu đều đi lên như giá than pha trộn tăng 35 - 46%, than nhập khẩu đắt thêm 1,7 - 3,6 lần, dầu thô tăng 1,4 - 1,7 lần do xung đột Nga - Ukraine. Tỷ giá cũng tăng 1,9% làm chi phí nhập khẩu điện, than, khí... đi lên.
Ngoài ra, điều kiện thủy văn bất lợi do El Nino khiến nguồn thủy điện - vốn có giá rẻ - bị giảm tỷ trọng, từ 38% xuống còn 30,5%. Để đủ điện cung ứng cho sản xuất, đời sống người dân, EVN buộc phải tăng huy động nguồn giá cao, phụ thuộc biến động chi phí nhiên liệu, như nhiệt điện than, chạy dầu DO giá cao hơn, với tỷ trọng tăng từ 35,5% lên 43,8%, hay điện khí 10 - 11%.
Khi đầu vào giá nhiên liệu biến động, chi phí khâu phát điện - chiếm 83% giá thành sản xuất - tăng vọt, theo EVN, làm giá thành đội lên, trong khi đầu ra không được điều chỉnh kịp thời.
Nguyên nhân thứ hai là chi phí hỗ trợ khách hàng do dịch COVID-19 và cung cấp điện tới các vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.
Theo Tập đoàn, giai đoạn 2020 - 2021, họ đã 5 lần giảm giá điện, tiền điện và hỗ trợ trực tiếp với khách hàng bị ảnh hưởng bởi dịch COVID-19 (doanh nghiệp sản xuất, cơ sở kinh doanh, lưu trú du lịch...), với tổng số tiền khoảng 15.233 tỷ đồng.
Cùng với đó, Tập đoàn thực hiện nhiệm vụ chính trị cung cấp điện tới các vùng sâu, xa, khu vực biên giới và hải đảo. Chi phí sản xuất điện tại những khu vực này thường cao hơn nhiều mức giá bán lẻ điện chung cả nước. EVN cũng khẳng định đã thực hiện thoái hết vốn đầu tư ngoài ngành nên các khoản lỗ trên không xuất phát từ các hoạt động này.
Theo Bộ Công Thương, việc lỗ hàng chục nghìn tỷ dẫn đến không bảo toàn và phát triển được vốn đầu tư của nhà nước tại doanh nghiệp. Nếu không được tính toán để thu hồi trong giá điện thì sẽ không được bù đắp kịp thời.
Anh Đào