Cửa hàng tạp hóa trước làn sóng bán lẻ hiện đại: Chuyển đổi hay thu hẹp?

Thị trường bán lẻ Việt Nam tiếp tục tăng trưởng, nhưng sự mở rộng của các chuỗi siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi và TMĐT tạo sức ép ngày lớn lên các cửa hàng tạp hóa truyền thống. Để duy trì hoạt động, các hộ kinh doanh buộc phải thay đổi cách bán hàng, quản lý nguồn vốn và chăm sóc khách hàng. Tuy nhiên, chuyển đổi theo hướng nào để phù hợp với quy mô và nguồn lực vẫn là bài toán cần có lời giải.

Sức ép cạnh tranh ngày càng đi sâu vào từng khu dân cư

Theo Cục Thống kê, 9 tháng năm 2026, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng theo giá hiện hành ước đạt 5.925,7 nghìn tỷ đồng, tăng 13,4% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng chỉ đạt 7,8%, cho thấy sức mua thực tế vẫn chịu tác động từ biến động giá cả và chi phí đầu vào. Riêng doanh thu bán lẻ hàng hóa đạt khoảng 4.463,6 nghìn tỷ đồng, chiếm 75,3% tổng mức và tăng 12,8%. Trong khi đó, doanh thu dịch vụ lưu trú, ăn uống tăng 16,7%; du lịch lữ hành tăng 17,9%.

Những con số này cho thấy thị trường bán lẻ vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực, song mức tăng của doanh thu danh nghĩa chưa phản ánh đầy đủ sự cải thiện về sức mua thực tế. Đối với các cửa hàng tạp hóa truyền thống, cơ hội từ sự mở rộng của thị trường vẫn hiện hữu, nhưng khả năng tận dụng cơ hội phụ thuộc vào việc kiểm soát chi phí, quản lý hàng tồn kho và duy trì sức cạnh tranh trước các chuỗi bán lẻ hiện đại.

Trong nhiều năm, lợi thế của cửa hàng tạp hóa nằm ở vị trí gần khu dân cư, khả năng đáp ứng nhu cầu mua sắm nhanh và mối quan hệ thân quen với khách hàng. Người dân có thể ghé mua vài món hàng thiết yếu mà không cần di chuyển xa, trong khi chủ cửa hàng thường nắm rõ thói quen mua sắm của từng gia đình.

Tuy nhiên, khi các siêu thị mini và cửa hàng tiện lợi mở rộng đến các khu dân cư, những lợi thế này không còn đủ để bảo đảm lượng khách ổn định. Các chuỗi bán lẻ có khả năng tổ chức chương trình khuyến mại, đa dạng hóa sản phẩm, chuẩn hóa không gian mua sắm và đầu tư hệ thống quản lý hàng hóa. Một số mặt hàng thiết yếu được bán với mức giá cạnh tranh, khiến cửa hàng nhỏ khó theo kịp do lượng nhập hàng hạn chế và biên lợi nhuận thấp.

Bà Vương Thị Mai, chủ một cửa hàng tạp hóa tại xã Hương Sơn, Hà Nội, cho biết lượng khách giảm kể từ khi một siêu thị mini mở gần trung tâm xã, đặc biệt vào những ngày cửa hàng này triển khai khuyến mại.

“Có sản phẩm siêu thị bán gần bằng, thậm chí thấp hơn giá chúng tôi nhập vào. Cửa hàng nhỏ không thể giảm theo vì mỗi mặt hàng chỉ lãi vài nghìn đồng. Khách quen vẫn ghé nhưng số lần mua và giá trị mỗi lần đều giảm”, bà Mai chia sẻ.

Theo chủ cửa hàng này, khó khăn không chỉ nằm ở giá bán mà còn ở tốc độ luân chuyển hàng hóa. Khi hàng bán chậm, việc nhập nhiều khiến vốn bị giữ lại trong kho; nhưng nếu giảm lượng nhập, cửa hàng lại khó bảo đảm sự đa dạng của sản phẩm để đáp ứng nhu cầu khách hàng. Với nguồn vốn hạn chế, mỗi quyết định nhập hàng đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động.

Sức ép cạnh tranh cũng thể hiện ở sự thay đổi trong kỳ vọng của người tiêu dùng. Khách hàng ngày càng quan tâm đến giá cả, chất lượng, nguồn gốc hàng hóa và trải nghiệm mua sắm. Trong khi đó, nhiều cửa hàng tạp hóa vẫn vận hành theo phương thức truyền thống, chưa có công cụ theo dõi tồn kho, ghi chép doanh thu hoặc phân tích nhóm hàng bán chạy.

Sự chênh lệch về khả năng quản trị khiến các cửa hàng nhỏ khó chủ động điều chỉnh danh mục sản phẩm, kiểm soát hàng cận hạn và tối ưu dòng tiền. Nếu trước đây chủ cửa hàng có thể dựa nhiều vào kinh nghiệm để quyết định nhập hàng, thì trong môi trường cạnh tranh hiện nay, cách làm này dễ dẫn đến tồn kho kéo dài hoặc bỏ lỡ nhu cầu của khách.

Dù vậy, cửa hàng tạp hóa truyền thống chưa mất đi vai trò trong hệ thống bán lẻ. Ở nhiều khu dân cư, mô hình này vẫn đáp ứng tốt nhu cầu mua sắm tức thời, phục vụ những khách hàng ưu tiên sự thuận tiện và duy trì được mối quan hệ gần gũi với người dân. Vấn đề là lợi thế đó cần được củng cố bằng cách tổ chức kinh doanh phù hợp hơn, thay vì chỉ trông chờ vào khách quen như trước.

Chuyển đổi để tồn tại - Không phải cửa hàng nào cũng cần đi theo một mô hình

Trước sức ép cạnh tranh, một số chủ cửa hàng đã chủ động thay đổi cách phục vụ để giữ khách. Thay vì chỉ chờ người mua đến trực tiếp, họ nhận đơn qua điện thoại, giao hàng trong khu vực lân cận và linh hoạt hơn với những khách hàng quen thuộc.

Ông Tân, chủ một cửa hàng tạp hóa tại phường Hà Đông, Hà Nội, cho biết cửa hàng duy trì thời gian mở cửa từ sáng sớm đến tối muộn, nhận đơn qua điện thoại và giao tận nhà khi khách có nhu cầu. Với những người mua quen, cửa hàng cũng tạo điều kiện thanh toán vào cuối tháng.

“Người dân vào siêu thị để mua hàng khuyến mại, nhưng khi cần gấp một gói gia vị, vài quả trứng hay chai nước thì vẫn ra tạp hóa. Có người mua vài chục nghìn đồng chúng tôi cũng giao tận nhà. Những khách quen có thể cuối tháng mới thanh toán”, ông Tân nói.

Cách làm này cho thấy cửa hàng nhỏ vẫn có thể cạnh tranh bằng sự linh hoạt và khả năng phục vụ sát nhu cầu địa phương. Tuy nhiên, việc giao hàng, cho khách mua chịu hay kéo dài thời gian mở cửa cũng phát sinh chi phí và rủi ro. Nếu không kiểm soát tốt công nợ, chi phí vận hành và dòng tiền, những biện pháp giữ khách có thể tạo thêm áp lực cho hoạt động kinh doanh.

Theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, sự phát triển của siêu thị và cửa hàng tiện lợi gắn với xu hướng người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, nguồn gốc hàng hóa và yêu cầu mua sắm ngày càng cao. Trong khi đó, thói quen mua hàng gần nhà vẫn giúp kênh bán lẻ truyền thống duy trì chỗ đứng nhất định. Từ góc độ này, hướng đi của cửa hàng tạp hóa không nhất thiết là mở rộng quy mô hay sao chép mô hình của các chuỗi hiện đại, mà cần dựa trên lợi thế sẵn có và khả năng đáp ứng nhu cầu của nhóm khách hàng mục tiêu.

Trước hết, các cửa hàng cần rà soát lại danh mục hàng hóa và hiệu quả kinh doanh của từng nhóm sản phẩm. Thay vì nhập hàng theo thói quen hoặc cố gắng duy trì quá nhiều mặt hàng, chủ cửa hàng có thể ưu tiên những sản phẩm thiết yếu, có tốc độ luân chuyển tốt và phù hợp với nhu cầu của cư dân trong khu vực. Những mặt hàng bán chậm, chiếm nhiều vốn hoặc có nguy cơ hết hạn cần được theo dõi sát để hạn chế tồn kho.

Cùng với đó, việc lựa chọn nguồn cung cũng cần được tính toán kỹ hơn. Cửa hàng có thể so sánh giá nhập, điều kiện giao hàng, chính sách đổi trả và mức chiết khấu giữa các nhà phân phối, nhưng không nên chỉ lựa chọn dựa trên giá thấp. Hàng hóa phải bảo đảm chất lượng, nguồn gốc rõ ràng và giấy tờ cần thiết. Đây vừa là yêu cầu để bảo vệ người tiêu dùng, vừa giúp cửa hàng giảm rủi ro khi các quy định về kinh doanh và quản lý hàng hóa ngày càng được chú trọng.

Một hướng chuyển đổi khác là ứng dụng công nghệ ở mức vừa sức. Các cửa hàng không nhất thiết phải đầu tư ngay hệ thống quản lý bán hàng phức tạp. Việc ghi chép doanh thu, theo dõi tồn kho bằng phần mềm đơn giản, sử dụng mã QR để thanh toán và tiếp nhận đơn qua điện thoại hoặc ứng dụng nhắn tin đã có thể giúp hoạt động kinh doanh minh bạch, thuận tiện hơn. Khi có dữ liệu cơ bản về lượng hàng bán ra và dòng tiền, chủ cửa hàng cũng dễ xác định mặt hàng cần nhập, thời điểm nhập và mức vốn cần duy trì.

Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được vấn đề cụ thể của cửa hàng. Nếu lượng khách chủ yếu đến từ khu vực lân cận, việc xây dựng kênh bán hàng trực tuyến quy mô lớn có thể chưa cần thiết. Ngược lại, với cửa hàng nằm trong khu dân cư đông đúc, có nhiều khách quen và khả năng giao hàng nhanh, việc nhận đơn từ xa có thể tạo thêm doanh thu mà không đòi hỏi chi phí mặt bằng mới.

Các cửa hàng cũng cần xác định rõ lợi thế riêng thay vì cạnh tranh trực diện với siêu thị về giá và độ rộng danh mục sản phẩm. Một số cửa hàng có thể tập trung vào hàng thiết yếu, phục vụ nhanh và giao hàng gần; số khác có thể phát triển nhóm sản phẩm địa phương, thực phẩm đóng gói có nguồn gốc rõ ràng hoặc những mặt hàng phù hợp với nhu cầu đặc thù của cư dân. Tùy điều kiện thực tế, cửa hàng cũng có thể kết hợp thêm dịch vụ như nhận hàng, gửi hàng hoặc hỗ trợ giao nhận trong khu vực, nếu có nhu cầu và bảo đảm hiệu quả.

Dù vậy, không phải cửa hàng nào cũng có đủ nguồn lực để đầu tư công nghệ, mở rộng dịch vụ hay thay đổi toàn bộ cách vận hành. Với những hộ kinh doanh có mặt bằng nhỏ, lượng khách hạn chế và nguồn vốn mỏng, ưu tiên trước mắt có thể chỉ là giảm hàng tồn kho, tinh gọn danh mục sản phẩm, kiểm soát công nợ và duy trì nhóm khách hàng thường xuyên. Chuyển đổi vì thế cần được thực hiện từng bước, dựa trên khả năng tài chính và hiệu quả có thể đo lường, thay vì chạy theo xu hướng.

Về lâu dài, sức cạnh tranh của cửa hàng tạp hóa sẽ không chỉ phụ thuộc vào giá bán mà còn ở khả năng quản lý, chất lượng hàng hóa và mức độ thuận tiện đối với khách hàng. Những cửa hàng thích ứng tốt có thể tiếp tục tồn tại bằng mô hình gọn nhẹ, bám sát khu dân cư và kiểm soát chi phí. Ngược lại, nếu doanh thu giảm kéo dài, vốn bị đọng trong hàng hóa và chi phí vận hành vượt quá khả năng, chủ cửa hàng cũng cần cân nhắc thu hẹp quy mô hoặc điều chỉnh mô hình kinh doanh.

Làn sóng bán lẻ hiện đại không đồng nghĩa mọi cửa hàng tạp hóa truyền thống đều phải rời khỏi thị trường. Nhưng để duy trì chỗ đứng, mỗi hộ kinh doanh cần nhìn lại cách vận hành của mình, nhận diện đúng lợi thế và lựa chọn hướng chuyển đổi phù hợp. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng rõ nét, khả năng thích ứng thực chất mới là yếu tố quyết định khả năng tồn tại lâu dài.

Đinh Toàn