Hơn 660.700 tỷ đồng vốn đầu tư công đã được giải ngân đến giữa tháng 10/2026, mở ra nhu cầu lớn về xây dựng, vật liệu và vận tải. Để nguồn lực này lan tỏa tới doanh nghiệp nhỏ, tiến độ thanh toán trong chuỗi thực hiện dự án cần được quan tâm cùng với tiến độ thi công.
Đầu tư công đang tạo thêm công việc cho doanh nghiệp xây dựng và các ngành cung ứng liên quan. Nhưng với nhà thầu phụ, đơn vị vận tải hay cơ sở cung cấp vật liệu, có hợp đồng mới chỉ là bước đầu. Khả năng hưởng lợi còn phụ thuộc vào giá nhận việc, vốn phải ứng trước và thời gian thu được tiền.
Theo báo cáo Bộ Tài chính công bố ngày 21/10, lũy kế đến hết ngày 15/10/2026, giải ngân vốn đầu tư công đạt 660.739,5 tỷ đồng, bằng 64,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Riêng tuần từ ngày 8 đến 15/10, số giải ngân tăng thêm 8.614,1 tỷ đồng. Vẫn còn 27 bộ, cơ quan trung ương và 15 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới bình quân cả nước.
Quy mô vốn được đưa vào nền kinh tế tạo cơ hội mở rộng sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, số giải ngân chung chưa phản ánh đầy đủ khoản tiền đã đến từng doanh nghiệp trong chuỗi. Vốn đầu tư công phục vụ nhiều nội dung của dự án; việc thanh toán cho nhà thầu phụ và nhà cung cấp còn phụ thuộc khối lượng thực hiện, hồ sơ nghiệm thu, điều kiện hợp đồng và trách nhiệm của các bên.
Vì vậy, thúc đẩy giải ngân cần đi cùng việc rút ngắn khoảng cách từ công việc hoàn thành đến khoản thanh toán được thực hiện.
Hơn 660.700 tỷ đồng vốn đầu tư công đã được giải ngân đến giữa tháng 10/2026, mở ra nhu cầu lớn về xây dựng, vật liệu và vận tải (ảnh minh họa).
Nhiều việc hơn, nhu cầu vốn lưu động cũng lớn hơn
Một công trình hạ tầng tạo nhu cầu cho nhiều nhóm doanh nghiệp, từ thi công nền móng, cơ điện, vận chuyển đến cung cấp vật liệu, thiết bị và dịch vụ công trường. Doanh nghiệp nhỏ có thể tham gia những phần việc phù hợp chuyên môn, từng bước tích lũy kinh nghiệm và mở rộng quy mô.
Nhưng khi nhận thêm việc, doanh nghiệp phải bố trí tiền mua vật tư, thuê máy, trả lương và duy trì lực lượng thi công. Khoản chi thường phát sinh trước thời điểm khối lượng được xác nhận đủ điều kiện thanh toán. Nếu thời gian thu tiền kéo dài, nhu cầu vốn lưu động sẽ tăng ngay cả khi giá trị hợp đồng không thay đổi.
Điều này đặc biệt đáng chú ý khi nhiều dự án triển khai đồng thời, tạo sức ép lên nguồn nhân lực và chi phí tổ chức thi công.
Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam, cho biết thiếu người ở từng công đoạn khiến doanh nghiệp khó triển khai đồng thời các mũi thi công. Một hạng mục chậm có thể kéo theo các phần việc phía sau, làm tăng thời gian chờ và chi phí. Ông cũng lưu ý khoảng cách giữa đơn giá nhân công trong tính toán công trình với mức doanh nghiệp thực tế phải trả để duy trì lao động.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, sức ép không chỉ nằm ở mức giá đầu vào. Nếu phải giữ máy móc và nhân lực trong thời gian chờ mặt bằng, chờ bàn giao công việc hoặc chờ hoàn thiện thủ tục, chi phí vẫn tiếp tục phát sinh trong khi khối lượng thanh toán chưa tăng tương ứng.
Vì thế, đánh giá hiệu quả một hợp đồng cần tính cả thời gian thực hiện và thời gian thu hồi vốn. Giá nhận thầu có vẻ phù hợp ở thời điểm ký kết vẫn có thể trở nên bất lợi khi tiến độ kéo dài hoặc xuất hiện những phần việc chưa được thống nhất về chi phí.
Ông Lê Viết Hải, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình, cho rằng cơ hội thị trường chưa đồng nghĩa khó khăn của nhà thầu đã được giải quyết. Tại doanh nghiệp, chi phí nhân công và một số khoản khác tăng mạnh, có khoản tăng gấp đôi, gây sức ép lên hợp đồng cũ có đơn giá thấp. Theo ông, nhận nhiều công trình nhưng không bảo đảm lợi nhuận và dòng tiền có thể làm áp lực tài chính gia tăng.
Đây là cảnh báo từ thực tế doanh nghiệp, không phải mức tăng chi phí chung của toàn ngành. Tuy nhiên, nó cho thấy cần nhìn sâu hơn vào hiệu quả thực hiện, thay vì chỉ lấy số hợp đồng hoặc doanh thu làm thước đo.
Với nhà thầu phụ, rủi ro có thể lớn hơn khi khả năng thương lượng hạn chế. Doanh nghiệp dễ tập trung vào việc giành phần việc mà chưa tính đủ điều kiện nghiệm thu, khoản giữ lại, phạm vi chi phí phải chịu và thời hạn thanh toán.
Khi đó, cơ hội từ đầu tư công có thể đi cùng việc doanh nghiệp phải ứng vốn lâu hơn dự kiến. Nếu vốn bị giữ trong một dự án, khả năng nhận thêm việc, duy trì nhân sự hoặc thanh toán cho nhà cung cấp khác cũng bị ảnh hưởng.
Thanh toán thông suốt để cơ hội đến được doanh nghiệp nhỏ
Cần phân biệt rõ giải ngân vốn đầu tư công với thanh toán giữa các doanh nghiệp. Chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng với nhà thầu chính; nhà thầu chính có trách nhiệm với nhà thầu phụ theo thỏa thuận tương ứng. Không thể mặc nhiên coi mọi khoản chậm trả trong chuỗi là do ngân sách giải ngân chậm.
Muốn tháo gỡ đúng, phải xác định tiền đang vướng ở đâu: khối lượng chưa được nghiệm thu, hồ sơ chưa đầy đủ, công việc phát sinh chưa thống nhất hay nghĩa vụ thanh toán đến hạn chưa được thực hiện. Mỗi nguyên nhân cần cách xử lý riêng.
Trước hết, hợp đồng phải quy định rõ điều kiện và trình tự xác nhận khối lượng. Những yêu cầu về chứng từ, đầu mối kiểm tra và trách nhiệm phản hồi cần được thống nhất ngay từ đầu để doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ trong quá trình thi công.
Để nguồn lực này lan tỏa tới doanh nghiệp nhỏ, tiến độ thanh toán trong chuỗi thực hiện dự án cần được quan tâm cùng với tiến độ thi công.
Các khoản tạm ứng, thu hồi tạm ứng, giữ lại và lịch thanh toán cũng phải đủ rõ để nhà thầu phụ lập kế hoạch vốn. Khi tiến độ thực hiện thay đổi, các bên cần đánh giá tác động đến nhân lực, thiết bị và chi phí, tránh để phần việc đã phát sinh trở thành tranh chấp sau này.
Đối với khối lượng còn ý kiến khác nhau, nên xác định cụ thể nội dung cần làm rõ và hướng xử lý theo hợp đồng. Phần công việc đã đủ điều kiện cần được xem xét thanh toán đúng hạn, tránh kéo dài toàn bộ quá trình chỉ vì một nội dung chưa thống nhất.
Ở cấp độ tổ chức dự án, theo dõi công nợ đến hạn trong chuỗi cung ứng là thông tin hữu ích bên cạnh tiến độ thi công. Một nhà thầu phụ thiếu tiền trả lương hoặc một đơn vị cung cấp vật liệu phải dừng giao hàng đều có thể tác động ngược trở lại công trường.
Do đó, bảo đảm dòng tiền cho các đơn vị trực tiếp thực hiện cũng góp phần bảo vệ tiến độ chung. Việc này cần đi cùng kiểm soát chất lượng, khối lượng và mục đích sử dụng vốn, tránh đồng nhất thanh toán nhanh với nới lỏng điều kiện.
Cơ hội tham gia chuỗi cũng cần được thiết kế phù hợp năng lực doanh nghiệp nhỏ. Những đơn vị có chuyên môn ở một công đoạn nên được tiếp cận thông tin rõ ràng về phạm vi công việc, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu tài chính. Điều quan trọng là chọn đúng năng lực, giữ nguyên yêu cầu chất lượng và an toàn.
Doanh nghiệp nhỏ đồng thời phải nâng khả năng quản trị hợp đồng. Hồ sơ khối lượng, giao nhận vật tư, nhật ký công việc và các thay đổi cần được ghi nhận đầy đủ. Nhận việc vượt khả năng vốn hoặc thiếu cơ sở chứng minh phần việc hoàn thành sẽ làm tăng rủi ro cho chính doanh nghiệp.
Về phía hỗ trợ tài chính, dòng tiền từ hợp đồng và lịch sử thanh toán có thể là cơ sở để nghiên cứu những sản phẩm tín dụng phù hợp, với điều kiện kiểm soát được tính xác thực và khả năng thu hồi. Tín dụng giúp doanh nghiệp vượt khoảng trống vốn tạm thời, nhưng không thể thay thế trách nhiệm trả tiền đúng hạn giữa các bên.
Hiệu ứng lan tỏa của đầu tư công cần được nhìn qua khả năng doanh nghiệp duy trì việc làm, trả lương, thanh toán vật tư và tái đầu tư sau mỗi hợp đồng. Khi dòng tiền đến đúng hạn với nhà thầu phụ, nhà cung cấp và đơn vị vận tải, nguồn vốn mới có điều kiện tiếp tục quay vòng, tạo thêm năng lực cho nền kinh tế.
Hải Nam