Việt Nam dự kiến sẽ dừng hoàn toàn xăng khoáng và chuyển sang sử dụng xăng sinh học E10 từ năm 2026, tiến tới E15 vào năm 2031. Lộ trình này thể hiện quyết tâm giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, giảm phát thải khí nhà kính, nhưng cũng đặt ra bài toán lớn về giá thành, nguồn cung ethanol và niềm tin người tiêu dùng.
Bước ngoặt chính sách: Xăng sinh học thay thế hoàn toàn xăng khoáng
Dự thảo “Thông tư quy định lộ trình áp dụng tỷ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học với nhiên liệu truyền thống” do Bộ Công Thương soạn thảo đang được lấy ý kiến rộng rãi. Theo lộ trình, từ ngày 1/1/2026, toàn bộ xăng bán trên thị trường sẽ là xăng E10 — loại xăng pha 10% ethanol nhiên liệu.
Tiếp đó, từ 1/1/2031, cả nước sẽ chuyển sang sử dụng xăng E15 hoặc xăng sinh học với tỉ lệ phối trộn khác do Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định căn cứ theo thực trạng phát triển phương tiện cơ giới, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, điều kiện sản xuất, nhập khẩu nhiên liệu nhiên liệu sinh học, xăng sinh học và đảm bảo an ninh năng lượng.
Đây là bước chuyển lớn trong chính sách năng lượng xanh của Việt Nam. Hiện xăng E10 mới chỉ được bán thí điểm ở Hà Nội, TP.HCM và Hải Phòng, trong khi phần lớn người tiêu dùng vẫn quen dùng E5-RON92 hoặc xăng khoáng RON95.
Khi E10 trở thành loại nhiên liệu duy nhất, kể cả RON95-V cũng sẽ không còn tồn tại ở dạng thuần xăng khoáng. Điều này thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết trung hòa carbon vào năm 2050.
Thực tế triển khai xăng E5-RON92 từ năm 2014 đến nay cho thấy chưa có bằng chứng nào về tác động tiêu cực của ethanol tới động cơ. Nhiều báo cáo kỹ thuật khẳng định việc pha 5–10% ethanol không làm giảm công suất hay tuổi thọ động cơ nếu nhiên liệu đạt chuẩn. “Người dân hoàn toàn có thể yên tâm. Xăng sinh học trước khi ra thị trường đều được kiểm định nghiêm ngặt,” TS. Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, nhấn mạnh tại hội thảo ngày 18/8.
Việc đưa E10 ra toàn quốc từ 2026 đòi hỏi hệ thống kho, bể chứa, đường ống và trạm xăng phải được nâng cấp để tránh pha trộn sai chuẩn hoặc nhiễm tạp chất. Ngoài ra, một số phương tiện cũ cần được kiểm tra khả năng tương thích với xăng ethanol cao hơn. Bên cạnh đó, công tác truyền thông phải được đẩy mạnh để người dân hiểu rõ lợi ích môi trường và kinh tế của nhiên liệu sinh học.
Nếu không giải quyết tốt các vấn đề trên, nguy cơ tâm lý lo ngại, thậm chí phản ứng tiêu cực, vẫn có thể xảy ra, giống như những bỡ ngỡ ban đầu khi E5 mới ra đời.
Tuy nhiên, khác với E5 từng tồn tại song song với xăng khoáng, việc chuyển hẳn sang E10 đồng nghĩa không còn “phương án dự phòng” cho người tiêu dùng. Vì vậy, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh truyền thông, minh bạch quy chuẩn kỹ thuật và thiết lập cơ chế giám sát chất lượng nhiên liệu chặt chẽ hơn để tránh tâm lý e ngại.
Một rào cản lớn với nhiên liệu sinh học là giá thành. Nếu E10 và E15 không rẻ hơn xăng khoáng, người tiêu dùng khó mặn mà, đặc biệt trong bối cảnh thu nhập còn hạn chế. Để khắc phục, ông Đào Duy Anh cho biết Bộ Công Thương sẽ kiến nghị Bộ Tài chính xem xét và trình Chính phủ, Quốc hội giảm thuế môi trường với mặt hàng xăng sinh học, cân nhắc dựa trên lợi ích của nhiên liệu này tới môi trường, giảm phát thải nhà kính. Chính sách này không chỉ giúp giảm giá bán mà còn kích thích đầu tư vào các nhà máy ethanol, mở rộng nguồn cung trong nước.
Theo nhiều chuyên gia, giảm thuế cho E10/E15 là cần thiết để tạo lợi thế cạnh tranh với xăng khoáng. Kinh nghiệm từ Thái Lan và Brazil cho thấy các chương trình nhiên liệu sinh học chỉ thành công khi được hỗ trợ mạnh về thuế, trợ giá và đảm bảo chuỗi cung ứng nguyên liệu ổn định.
Cơ hội cho ngành ethanol và nông nghiệp trong nước
Về nguồn cung ethanol, nguyên liệu cốt lõi để pha chế xăng sinh học, theo Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), hiện cả nước có 6 nhà máy sản xuất cồn, trong đó có 2 nhà máy đang hoạt động là Đồng Nai và Quảng Nam, sản xuất khoảng 100.000 m3, còn nếu cả 6 nhà máy đi vào hoạt động, lượng sản xuất sẽ là 500.000 m3.
Để đảm bảo nguồn cung cho nhu cầu sử dụng khi lộ trình sử dụng nhiên liệu được ban hành, nguồn cung nhiên liệu sinh học sẽ cần 1-1,5 triệu m3. Lượng còn thiếu hụt sẽ được nhập từ nước ngoài, với các nguồn rất dồi dào đến từ Mỹ, Argentia…
Việt Nam hiện có nhiều tiềm năng sản xuất ethanol từ sắn, mía, ngô và phụ phẩm nông nghiệp. Việc áp dụng bắt buộc E10 và E15 sẽ mở ra thị trường tiêu thụ ổn định, tạo động lực cho các nhà máy ethanol hoạt động hết công suất, thậm chí mở rộng quy mô. Điều này không chỉ giúp giảm nhập khẩu xăng khoáng mà còn gia tăng giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho nông dân.
Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, ngành sản xuất ethanol cần vượt qua thách thức về chi phí, công nghệ và quản trị. Nếu chi phí sản xuất trong nước cao hơn giá ethanol nhập khẩu, nguy cơ phụ thuộc nguồn cung bên ngoài vẫn hiện hữu. Do đó, cần đồng bộ chính sách hỗ trợ từ khâu nguyên liệu đến sản xuất, lưu thông và phân phối.
Trung Anh