Trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng quan tâm đến thực phẩm lành mạnh, sản xuất bền vững và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nông sản Việt Nam đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng và hàm lượng đổi mới sáng tạo cao.
Xây dựng thương hiệu phải bắt đầu từ định vị chiến lược
Trong bối cảnh ngành thực phẩm toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng chế biến sâu, đổi mới công nghệ và phát triển bền vững, việc nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam.
Diễn ra từ ngày 11-14/11 tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn (SECC), Triển lãm Quốc tế Công nghiệp Thực phẩm Việt Nam 2026 (Vietnam Foodexpo 2026) không chỉ là không gian giới thiệu những sản phẩm, thế mạnh của ngành thực phẩm Việt Nam mà còn mở ra cơ hội kết nối giao thương, tiếp cận đối tác quốc tế, cập nhật xu hướng tiêu dùng và công nghệ chế biến mới. Qua đó, triển lãm góp phần thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao giá trị sản phẩm, từng bước khẳng định vị thế thực phẩm Việt trên thị trường thế giới.
Bên lề triển lãm, trao đổi với phóng viên về câu chuyện xây dựng thương hiệu và định vị nông sản Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, ông Trần Anh Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Ứng dụng và Đổi mới sáng tạo doanh nghiệp cho rằng, xây dựng thương hiệu không đơn thuần là câu chuyện nhận diện hay quảng bá sản phẩm mà cần được triển khai theo một chiến lược có tính hệ thống. Trong đó, thương hiệu cần được định hình ở nhiều cấp độ, từ thương hiệu quốc gia, thương hiệu ngành hàng đến thương hiệu của từng doanh nghiệp.
Ở cấp độ quốc gia, Việt Nam cần xác định rõ hình ảnh và vị thế muốn xây dựng trên thị trường quốc tế. Chẳng hạn, nếu lựa chọn định vị Việt Nam là quốc gia có thế mạnh về nông sản chế biến, chiến lược này cần được triển khai nhất quán để các đối tác, nhà nhập khẩu và người tiêu dùng quốc tế nhận diện Việt Nam như một nguồn cung có năng lực trong lĩnh vực đó.
Ông Trần Anh Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Ứng dụng và Đổi mới sáng tạo doanh nghiệp (bìa phải) trao đổi với phóng viên tại Triển lãm Vietnam Foodexpo 2026
Trên nền tảng thương hiệu quốc gia, từng ngành hàng cần tiếp tục xác lập định vị cụ thể, làm rõ lợi thế và vai trò của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Sau cùng, doanh nghiệp mới phát triển thương hiệu riêng, tạo dấu ấn thông qua chất lượng, công nghệ, câu chuyện sản phẩm và năng lực cạnh tranh.
Quá trình này đòi hỏi thời gian, nguồn lực và sự đầu tư bài bản. Thực tiễn từ Trung Quốc cho thấy, quốc gia này đã định vị tương đối rõ vai trò của từng ngành hàng trong chuỗi cung ứng thế giới. Khi lựa chọn lĩnh vực trọng điểm để phát triển, họ đồng thời tập trung xây dựng thương hiệu cho lĩnh vực đó, qua đó tạo ra sự liên tưởng nhất định về năng lực và vị thế quốc gia đối với từng nhóm sản phẩm, đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình xây dựng thương hiệu nông sản. Thay vì phát triển dàn trải, cần xác định những ngành hàng, sản phẩm có lợi thế và tiềm năng để tập trung nguồn lực, từng bước tạo dựng hình ảnh riêng trên thị trường quốc tế.
Thực tế, khi nhắc đến nông sản Việt Nam, nhiều đối tác quốc tế thường liên tưởng đến cà phê, hạt điều, thủy sản và các mặt hàng có thế mạnh về nguyên liệu. Tuy nhiên, theo chuyên gia, đó phần lớn vẫn là hình ảnh gắn với lợi thế xuất khẩu nguyên liệu thô trong quá khứ. Nếu tiếp tục dựa vào những lợi thế này mà thiếu sự chuyển đổi về công nghệ và phương thức sản xuất, nông sản Việt Nam sẽ khó tạo được khác biệt và nâng cao giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bởi vậy, điều quan trọng không chỉ là lựa chọn sản phẩm chủ lực để xuất khẩu mà còn phải xác định sản phẩm đó sẽ được định vị như thế nào trong tương lai. Thương hiệu cần gắn với một câu chuyện, sự liên tưởng và bản sắc cụ thể, qua đó giúp thị trường quốc tế nhận diện được Việt Nam có thế mạnh gì, có khả năng cung cấp những sản phẩm nào và đóng vai trò ra sao trong ngành thực phẩm thế giới.
Định vị nông sản Việt theo xu hướng thực phẩm tương lai
Đặt trong bối cảnh thị trường thực phẩm toàn cầu đang thay đổi, ông Trần Anh Tuấn cho rằng Việt Nam cần hướng đến xây dựng thương hiệu cho những sản phẩm nông sản có tính đổi mới sáng tạo, đáp ứng nhu cầu mới của thế giới, thay vì chỉ tập trung vào những mặt hàng truyền thống.
Một trong những hướng đi đáng chú ý là phát triển các sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm tương lai (future food) - đây là xu hướng gắn với yêu cầu cải thiện chất lượng dinh dưỡng, bảo vệ sức khỏe, giảm phát thải và phát triển hệ thống thực phẩm bền vững. Theo đó, Việt Nam cần nghiên cứu, thiết kế lại các sản phẩm thực phẩm thông thường theo hướng mới, trong đó chú trọng giảm phát thải và nâng cao giá trị sử dụng.
Vị chuyên gia cho rằng, ngay cả những thị trường phát triển như Mỹ cũng đang chứng kiến sự chuyển dịch trong ngành thực phẩm, với xu hướng cải tiến cấu trúc sản phẩm theo hướng lành mạnh hơn, đồng thời là cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế bằng những sản phẩm được chế biến, cải tiến theo nhu cầu mới, thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu đầu vào.
Nông sản Việt cần định vị lại thương hiệu để tham gia sâu chuỗi cung ứng toàn cầu
Phân tích cụ thể về định hướng này, ông Tuấn cho biết Việt Nam cần quan tâm đến những nguyên liệu thực phẩm có nguồn gốc sinh học (bio), trong đó có các sản phẩm được tạo ra thông qua quá trình lên men nguyên liệu. Công nghệ này có thể góp phần phát triển những sản phẩm dễ tiêu hóa, phù hợp với xu hướng tiêu dùng và yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Bên cạnh đó, thích ứng với biến đổi khí hậu cũng là một định hướng quan trọng. Việt Nam cần nghiên cứu, phát triển các loại nguyên liệu và sản phẩm thực phẩm có khả năng thích ứng tốt hơn với điều kiện khí hậu thay đổi, góp phần bảo đảm an ninh lương thực, điều này vừa là yêu cầu đối với sản xuất trong nước vừa mở ra cơ hội tham gia giải quyết những thách thức về nguồn cung thực phẩm của thế giới trong tương lai.
Một hướng đi khác là phát triển thực phẩm vừa có lợi cho sức khỏe, vừa giảm phát thải carbon trong quá trình sản xuất và chế biến. Những yêu cầu này đang ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng trong chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu, đặt ra đòi hỏi doanh nghiệp phải đổi mới từ khâu lựa chọn nguyên liệu, ứng dụng công nghệ đến tổ chức sản xuất.
Theo ông Tuấn, Việt Nam có nhiều điều kiện để tham gia vào xu hướng này nhờ nguồn nguyên liệu nông nghiệp phong phú và lượng phụ phẩm nông nghiệp dồi dào. Tuy nhiên, lợi thế về nguyên liệu mới chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn chuyển hóa nguồn lực đó thành những sản phẩm có giá trị cao, Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho công nghệ chế biến, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Đặc biệt, việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để phát triển nguyên liệu và sản phẩm mới có thể mở ra hướng gia tăng giá trị cho ngành thực phẩm, cũng như góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm tác động đến môi trường.
Từ góc nhìn của chuyên gia, yêu cầu đặt ra hiện nay là Việt Nam phải chủ động nắm bắt những xu hướng tiêu dùng và sản xuất thực phẩm của thế giới, từ đó lựa chọn hướng đi phù hợp để xây dựng thương hiệu. Định vị không thể dừng ở những tuyên bố chung chung mà phải xác định cụ thể ngành hàng nào cần phát triển, sản phẩm nào có khả năng tạo lợi thế và Việt Nam mong muốn giữ vị trí nào trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khi có định hướng rõ ràng, việc đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu mới có thể được triển khai đồng bộ, tạo nền tảng để nông sản Việt Nam chuyển từ cạnh tranh bằng lợi thế nguyên liệu sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và giá trị sáng tạo. Có thể thấy đây là bước đi cần thiết để nông sản Việt từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, không còn bị giới hạn trong vai trò nhà cung cấp nguyên liệu thô giá rẻ.
Nguyễn Trang