Trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động, xuất khẩu giữ vai trò then chốt để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 8%. Nếu được tận dụng hiệu quả, các FTA sẽ là đòn bẩy quan trọng, bên cạnh chính sách hỗ trợ của Chính phủ và sự chủ động từ doanh nghiệp.
FTA là bệ đỡ xuất khẩu trong cuộc đua tăng trưởng
Quý II/2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng 18% so với cùng kỳ năm trước, góp phần kéo tăng trưởng GDP lên mức 7,96%. Theo VIS Rating, điều này tiếp tục khẳng định xuất khẩu là động lực then chốt của nền kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng từ 8% trở lên trong cả năm.
Một trong những trụ cột giúp duy trì đà xuất khẩu chính là việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA). Việt Nam hiện có 17 FTA đang có hiệu lực, trong đó các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA hay RCEP được ví như “tấm vé vàng” mở rộng cánh cửa thương mại toàn cầu.
Minh chứng rõ nét là thị trường EU: 6 tháng đầu năm, xuất khẩu sang EU đạt 27,3 tỷ USD, tăng 10%, đưa mức xuất siêu lên 19 tỷ USD tăng 11,6% so với cùng kỳ. Sau 5 năm thực thi, EVFTA tiếp tục là điểm sáng trong hành trình hội nhập.
Tuy nhiên, không phải ngành nào cũng bắt kịp cơ hội. Dệt may là lĩnh vực xuất khẩu chủ lực bị đánh giá là chưa tận dụng tốt FTA. Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương, cho biết: “Dù EVFTA đã 5 năm, UKVFTA đã 4 năm nhưng tỷ lệ tận dụng vẫn rất khiêm tốn”.
Nguyên nhân đến từ việc nhiều doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, không đạt tỷ lệ nội địa hóa nên không đủ điều kiện ưu đãi. Ngoài ra, sự chậm thích ứng với các tiêu chuẩn kỹ thuật mới cũng là rào cản lớn.
Ông Khanh cảnh báo, các đối thủ như Malaysia, Indonesia, Thái Lan đang đẩy nhanh đàm phán FTA, khiến lợi thế thuế quan của Việt Nam có nguy cơ bị xói mòn. Nếu không chủ động cải thiện, doanh nghiệp Việt có thể bị bỏ lại phía sau.
Thực tế, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn loay hoay với nội lực yếu, công nghệ lạc hậu, thiếu thông tin thị trường. Theo bà Trần Thị Thu Trang, Chủ tịch HĐQT CTCP Sản xuất và Xuất nhập khẩu Hanel PT: “FTA không phải là tấm vé vàng cho tất cả. Chỉ những doanh nghiệp có chiến lược rõ ràng, chủ động xanh hóa sản xuất và am hiểu thị trường mới tận dụng được cơ hội để bước lên chuyến tàu hội nhập”.
Các FTA sẽ là đòn bẩy quan trọng, bên cạnh chính sách hỗ trợ của Chính phủ và sự chủ động từ doanh nghiệp.
Doanh nghiệp cần chủ động bước vào sân chơi FTA
Tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS mở rộng diễn ra đầu tuần này ở Brazil, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đề xuất với Tổng thống Uruguay Yamandu Orsi về việc thúc đẩy hoàn tất đàm phán FTA giữa Việt Nam và Khối MERCOSUR trong nửa cuối năm 2025.
Đây không chỉ là bước tiến trong chiến lược đa phương hóa thị trường mà còn là tín hiệu cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc mở thêm những “cánh cửa” mới cho xuất khẩu Việt Nam.
TS. Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công (ĐH Kinh tế, ĐHQGHN) cho rằng: “Chính phủ đã mở đường, giờ là lúc doanh nghiệp phải tiến bước”. Theo ông, muốn thâm nhập các thị trường khó tính, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực cạnh tranh, cải tiến chất lượng và gia tăng các hoạt động xúc tiến thương mại có chiều sâu.
Một yếu tố sống còn khác là minh bạch xuất xứ hàng hóa, điều kiện tiên quyết để hưởng ưu đãi từ FTA. Ông Việt nhấn mạnh, doanh nghiệp nên tăng cường liên kết với khối FDI nội địa nhằm nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, qua đó đáp ứng quy tắc xuất xứ và tạo chỗ đứng bền vững hơn trong chuỗi cung ứng.
Về phía cộng đồng doanh nghiệp, bà Trần Thị Thu Trang, Chủ tịch HĐQT Hanel PT lưu ý: Gia nhập chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ cần hàng hóa đạt chuẩn mà còn đòi hỏi nội lực công nghệ và tư duy quản trị.
Các công cụ hiện đại như MES, ERP cùng các tiêu chuẩn quốc tế (ISO, IATF...) cần được triển khai song song với việc đầu tư vào R&D. “FTA không dành cho những ai thụ động chờ cơ hội, mà chỉ dành cho những doanh nghiệp có chuẩn bị”, bà Trang nói.
Ở tầm chính sách, Chính phủ cũng đã triển khai nhiều nền tảng hỗ trợ như Cổng thông tin điện tử FTA cung cấp đầy đủ cam kết, hướng dẫn, dữ liệu thị trường, và đặc biệt là Bộ chỉ số FTA Index là công cụ xếp hạng các địa phương theo mức độ thực thi FTA. Điều này tạo động lực để các tỉnh, thành chủ động vào cuộc, không đứng ngoài tiến trình hội nhập.
Tuy nhiên, FTA không phải “tấm vé vàng” mà chỉ là “cánh cửa”. Muốn đi xa trong sân chơi toàn cầu, Việt Nam cần một khu vực tư nhân đủ mạnh. Theo các chuyên gia, cần tập trung vào chính sách nâng cao năng lực thực thi FTA cho doanh nghiệp, cải thiện hạ tầng pháp lý, cắt giảm thủ tục, hỗ trợ chuyển đổi xanh và đẩy mạnh đầu tư chiều sâu. Khi nội lực đủ vững, doanh nghiệp Việt mới có thể không chỉ bước vào mà còn trụ vững trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Quang Anh