Doanh thu lớn, trốn thuế tinh vi: Lộ rõ 'vùng xám' trong kinh doanh vàng

Hàng loạt doanh nghiệp kinh doanh vàng bị khởi tố vì trốn thuế quy mô lớn đang phơi bày mặt tối kéo dài của thị trường vàng, nơi doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng nghĩa vụ thuế bị “làm mỏng” bất thường. Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, đây là hệ quả của những lỗ hổng pháp lý và quản lý mang tính hệ thống, cần sớm có giải pháp mạnh và đồng bộ.

Mới đây, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa đã khởi tố, bắt tạm giam vợ chồng chủ tiệm vàng Kim Chung cùng một nữ nhân viên là cháu ruột về tội “Trốn thuế”. Vụ án gây chú ý lớn bởi Kim Chung là thương hiệu vàng nổi tiếng tại địa phương.

Kết quả điều tra cho thấy từ năm 2020 đến nay, các bị can đã chỉ đạo nhân viên lập hàng chục tài khoản cá nhân để giao dịch mua bán vàng, cố tình bỏ ngoài sổ sách doanh thu, gây thất thu lớn cho ngân sách nhà nước.

Doanh thu của Công ty TNHH Thương mại vàng bạc Kim Chung trong 5 năm ước tính lên tới 5.000 tỷ đồng, nhưng số thuế nộp chỉ khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng. Riêng một tài khoản cá nhân của nhân viên trong hai tháng cuối năm 2024 đã phát sinh giao dịch 163 tỷ đồng, trốn thuế gần 500 triệu đồng.

Không chỉ Kim Chung, đầu tháng 10/2025, Công an tỉnh Hưng Yên cũng khởi tố, bắt giam Nguyễn Thế Bảo, Giám đốc Công ty TNHH vàng bạc Mão Thiệt Bảo Thảo, do lập nhiều tài khoản cá nhân để nhận tiền bán vàng, không xuất hóa đơn, không kê khai thuế với số tiền hơn 1.200 tỷ đồng.

Đáng chú ý, sai phạm không chỉ xuất hiện ở các doanh nghiệp vàng vừa và nhỏ. Kết luận thanh tra của Ngân hàng Nhà nước công bố cuối tháng 5/2025 cho thấy nhiều doanh nghiệp lớn như SJC, PNJ, DOJI, Bảo Tín Minh Châu… cũng có vi phạm trong kinh doanh vàng, từ chế độ báo cáo, niêm yết giá, nhãn hàng hóa đến dấu hiệu vi phạm pháp luật về thuế và cạnh tranh không lành mạnh. Nhiều đơn vị đã bị xử phạt hàng tỷ đồng, một số vụ việc được chuyển sang cơ quan điều tra do có dấu hiệu hình sự.

Đỉnh điểm, Tổng Giám đốc SJC Lê Thúy Hằng cùng đồng phạm đã bị TAND TP Hồ Chí Minh tuyên án, riêng bị cáo Hằng lĩnh tổng cộng 25 năm tù.

Chuỗi vụ án và kết luận thanh tra cho thấy thị trường vàng đang tồn tại nhiều bất ổn mang tính hệ thống, đòi hỏi một cuộc thanh tra, rà soát toàn diện để lập lại trật tự và minh bạch trong lĩnh vực đặc thù này.

Việc trốn thuế của các công ty vàng, nhân vụ vừa rồi bắt chủ tiệm vàng Kim Chung ở Thanh Hoá, doanh thu hơn 5000 tỷ nhưng nộp thuế 10 triệu 1 tháng.

Để làm rõ bản chất pháp lý của hiện tượng “doanh thu lớn - thuế mỏng”, chỉ ra những lỗ hổng trong cơ chế quản lý cũng như các giải pháp cần thiết nhằm lập lại kỷ cương trên thị trường vàng, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội).

PV: Thưa luật sư, thời gian gần đây nhiều doanh nghiệp kinh doanh vàng bị khởi tố, bắt giam vì trốn thuế với doanh thu rất lớn. Ông đánh giá thực trạng này như thế nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc hàng loạt doanh nghiệp kinh doanh vàng bị khởi tố, bắt giam vì hành vi trốn thuế phản ánh một thực trạng đáng báo động trong quản trị doanh nghiệp và ý thức tuân thủ pháp luật thuế. Đây là lĩnh vực kinh doanh đặc thù, có doanh thu rất lớn, tần suất giao dịch cao và thường xuyên sử dụng tiền mặt. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, gian lận thuế gần như là rủi ro “tất yếu”.

Qua các vụ án bị phát hiện gần đây có thể thấy thủ đoạn trốn thuế ngày càng tinh vi. Doanh nghiệp ghi chép hai hệ thống sổ sách, sử dụng phần mềm kế toán nội bộ để làm sai lệch dữ liệu, xuất hóa đơn không phản ánh đúng thực tế giao dịch. Những hành vi này đều là dấu hiệu điển hình của tội “Trốn thuế” theo Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Đáng chú ý, quy mô thiệt hại trong nhiều vụ án là rất lớn, có trường hợp trốn thuế lên đến hàng trăm tỷ đồng. Khi có căn cứ xác định hành vi cố ý kê khai sai, che giấu doanh thu hoặc sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp nhằm giảm số thuế phải nộp, thì cả doanh nghiệp và người đại diện theo pháp luật đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mức hình phạt có thể lên tới 7 năm tù đối với cá nhân, còn pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền đến 10 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động đến 3 năm.

Việc cơ quan điều tra và cơ quan thuế đồng loạt vào cuộc, xử lý nhiều vụ án lớn cho thấy Nhà nước đang siết chặt quản lý thị trường vàng theo hướng minh bạch, chuẩn hóa. Đây không chỉ là xử lý vi phạm đơn lẻ mà là thông điệp mạnh mẽ về kỷ cương pháp luật và môi trường kinh doanh lành mạnh.

PV: Theo luật sư, những lỗ hổng nào đã khiến tình trạng trốn thuế trong kinh doanh vàng xảy ra và kéo dài trong nhiều năm?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Thực tế cho thấy đây không phải là sai sót cá biệt mà là hệ quả của nhiều lỗ hổng pháp lý và quản lý mang tính hệ thống.

Trước hết, lỗ hổng lớn nhất nằm ở quản lý dữ liệu doanh thu và hóa đơn điện tử. Dù pháp luật đã có quy định khá chặt chẽ, nhưng nhiều doanh nghiệp vàng vẫn có thể vận hành song song hai hệ thống doanh thu hoặc tạo ra các giao dịch “ảo” để hợp thức hóa đầu vào, đầu ra. Việc thiếu cơ chế đối soát tự động, theo thời gian thực giữa dữ liệu bán hàng của doanh nghiệp và cơ quan thuế khiến hành vi gian lận rất khó bị phát hiện sớm.

Bên cạnh đó, đặc thù giao dịch tiền mặt trong thị trường vàng là một rủi ro lớn. Giao dịch giá trị cao nhưng khó truy vết dòng tiền đã tạo điều kiện để doanh nghiệp che giấu doanh thu. Hiện nay, pháp luật chưa bắt buộc các giao dịch vàng có giá trị lớn phải thanh toán qua ngân hàng, khiến cơ quan thuế không thể đối chiếu doanh thu kê khai với dòng tiền thực tế.

Một lỗ hổng khác nằm ở công tác thanh tra, kiểm tra thuế. Việc kiểm tra chủ yếu theo kế hoạch định kỳ là chưa phù hợp với một lĩnh vực có doanh thu lớn, biến động phức tạp như vàng. Thiếu các cuộc kiểm tra chuyên đề, kiểm tra đột xuất dựa trên phân tích rủi ro khiến nhiều hành vi gian lận có thể qua mặt cơ quan quản lý trong thời gian dài.

Ngoài ra, sự phối hợp giữa cơ quan thuế, công an, ngân hàng và các cơ quan liên quan chưa thực sự chặt chẽ. Dữ liệu về dòng tiền, tồn kho, mua bán vàng và hóa đơn chưa được chia sẻ kịp thời, khiến nhiều vụ việc chỉ bị phát hiện khi đã ở mức nghiêm trọng.

Cuối cùng, phải nhìn nhận rằng hệ thống pháp lý về quản lý kinh doanh vàng, đặc biệt là Nghị định 24/2012/NĐ-CP, đã bộc lộ sự lạc hậu. Quy định chủ yếu tập trung vào vàng miếng, trong khi vàng trang sức và vàng nguyên liệu lại vận hành sôi động nhưng thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả, tạo ra “vùng xám” để doanh nghiệp lợi dụng.

PV: Từ góc độ pháp lý, luật sư có kiến nghị gì để khắc phục tình trạng này?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Muốn khắc phục triệt để gian lận thuế trong kinh doanh vàng cần một hệ thống giải pháp đồng bộ và mang tính cải cách.

Trước hết, cần sớm sửa đổi, thay thế Nghị định 24/2012/NĐ-CP để phù hợp với thực tiễn thị trường. Khung pháp lý mới phải quản lý toàn diện cả vàng miếng, vàng nguyên liệu và vàng trang sức, đồng thời thiết lập cơ chế truy xuất nguồn gốc, kiểm soát nhập xuất tồn kho và sản lượng thực tế.

Thứ hai, cần bắt buộc thanh toán qua ngân hàng đối với các giao dịch vàng có giá trị lớn. Khi dòng tiền được minh bạch, cơ quan thuế mới có cơ sở đối chiếu doanh thu kê khai với thực tế. Nếu không hạn chế giao dịch tiền mặt, các biện pháp quản lý khác rất khó phát huy hiệu quả.

Thứ ba, cơ quan thuế cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và dữ liệu lớn trong quản lý. Dữ liệu hóa đơn điện tử, bán hàng và tồn kho phải được kết nối, truyền tự động theo thời gian thực. Khi đó, việc vận hành hai hệ thống sổ sách gần như không còn “đất sống”.

Bên cạnh đó, cần nâng cao chất lượng thanh tra, chuyển từ kiểm tra định kỳ sang kiểm tra dựa trên phân tích rủi ro, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành giữa thuế, công an, ngân hàng, hải quan và quản lý thị trường.

Cuối cùng, phải nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp nhận thức rõ rằng trốn thuế không chỉ là vi phạm hành chính mà còn tiềm ẩn rủi ro hình sự nghiêm khắc theo Điều 200 Bộ luật Hình sự, họ sẽ buộc phải thay đổi cách làm.

Quang Anh