Một nhà máy có thể tạo thêm việc làm và đóng góp lớn vào xuất khẩu ngay khi đi vào hoạt động. Nhưng để dòng vốn đầu tư nước ngoài nâng sức cạnh tranh của nền kinh tế, doanh nghiệp Việt cần có thêm đơn hàng, đảm nhận được những công đoạn khó hơn và từng bước làm chủ công nghệ. Đó là những kết quả mà số vốn đăng ký chưa phản ánh được.
Từ cơ hội cung ứng đến hợp đồng sản xuất
Gần bốn thập kỷ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã mở rộng năng lực sản xuất của Việt Nam, đặc biệt trong các ngành điện tử và chế biến, chế tạo. Sự hiện diện của các tập đoàn đa quốc gia cũng tạo ra một thị trường ngay trong nước cho các doanh nghiệp có khả năng cung cấp linh kiện, vật liệu và dịch vụ kỹ thuật. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn tập trung ở các khâu có giá trị gia tăng thấp, còn cơ hội trở thành nhà cung cấp trực tiếp cho các tập đoàn lớn tương đối hạn chế.
Khoảng cách ấy có thể nhìn từ một đơn hàng. Một doanh nghiệp cơ khí có thể gia công được linh kiện theo bản vẽ, nhưng để giao hàng đều đặn, doanh nghiệp còn phải giữ độ chính xác giữa các lô sản phẩm, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và đáp ứng tiến độ khi sản lượng tăng. Mỗi yêu cầu kéo theo một khoản đầu tư, từ thiết bị đo, máy móc đến đào tạo công nhân và tổ chức lại quy trình. Với doanh nghiệp nhỏ, quyết định bỏ vốn sẽ khó hơn nếu chưa biết đối tác cần gì, sản lượng dự kiến bao nhiêu và mất bao lâu để được công nhận là nhà cung cấp.
Vì vậy, một chương trình kết nối cung ứng cần bắt đầu từ nhu cầu mua hàng cụ thể. Tập đoàn FDI có thể công bố nhóm linh kiện cần tìm, yêu cầu kỹ thuật và quy trình đánh giá. Doanh nghiệp Việt dựa vào đó để xác định khâu nào đã đáp ứng, khâu nào cần đầu tư thêm. Với những đơn vị có triển vọng, hỗ trợ kỹ thuật có thể đi thẳng vào việc sửa lỗi sản xuất, hoàn thiện mẫu thử hoặc cải thiện hệ thống kiểm soát chất lượng.
Từ khi mẫu thử được chấp nhận đến lúc giao hàng thường xuyên, doanh nghiệp còn phải chuẩn bị nguyên liệu, bố trí công suất và cân đối vốn lưu động. Nếu bên mua cung cấp kế hoạch đặt hàng dự kiến, nhà cung cấp sẽ có cơ sở tính toán khoản đầu tư và tiến độ mở rộng sản xuất. Các tổ chức tài chính cũng có thể tham gia ở giai đoạn này, khi nhu cầu vốn đã gắn với một phương án sản xuất cụ thể. Hiệu quả của chương trình kết nối vì thế có thể theo dõi qua số doanh nghiệp vượt qua vòng đánh giá, số hợp đồng được ký và khả năng duy trì đơn hàng sau lô giao đầu tiên.
Vai trò của khu công nghiệp cũng có thể mở rộng từ đây. Khi các nhà máy có nhu cầu tương đồng về đo kiểm, đào tạo kỹ thuật hay logistics, đơn vị vận hành khu công nghiệp có thể tổ chức các dịch vụ dùng chung và kết nối nhà cung cấp trong vùng. Một doanh nghiệp nhỏ nhờ đó có thêm cơ hội tiếp cận thiết bị và nhân lực chuyên môn trước khi đủ khả năng tự đầu tư. Với các dự án có hoạt động nghiên cứu, hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ trong nước còn mở ra cơ hội tham gia phát triển, thử nghiệm và cải tiến sản phẩm.
Một nhà máy có thể tạo thêm việc làm và đóng góp lớn vào xuất khẩu ngay khi đi vào hoạt động.
Đo hiệu quả FDI từ khi nhà máy đi vào hoạt động
Vốn đăng ký giúp hình dung quy mô dự án tại thời điểm cấp phép. Khi nhà máy vận hành, những câu hỏi cần trả lời đã cụ thể hơn. Bao nhiêu giá trị được tạo ra tại Việt Nam? Doanh nghiệp trong nước đảm nhận những công đoạn nào? Dự án tạo thêm việc làm kỹ thuật ra sao và sử dụng đất, năng lượng như thế nào? Một dự án xuất khẩu lớn có thể mang lại hiệu quả lan tỏa rất khác tùy vào cơ cấu đầu vào, chất lượng việc làm và mức độ tham gia của các nhà cung cấp Việt Nam.
Ngay cả chỉ tiêu mua hàng trong nước cũng cần được đọc kỹ. Một nhà máy có thể chi nhiều cho bao bì, vận tải và các dịch vụ phục vụ sản xuất, trong khi những linh kiện quyết định tính năng của sản phẩm vẫn chủ yếu được nhập khẩu. Các khoản mua hàng đều tạo doanh thu cho nhà cung cấp, nhưng từng nhóm đơn hàng mở ra cơ hội nâng cấp khác nhau. Nếu theo dõi riêng giá trị mua linh kiện, số nhà cung cấp trực tiếp và số doanh nghiệp đã tham gia thiết kế hoặc cải tiến sản phẩm, địa phương sẽ nhìn rõ hơn doanh nghiệp Việt đang tiến đến đâu trong chuỗi sản xuất.
Cách đánh giá này cũng giúp địa phương có thêm căn cứ khi lựa chọn dự án. Với một nhà máy cơ khí chính xác, kế hoạch phát triển nhà cung cấp và đào tạo đội ngũ kỹ thuật là những nội dung có thể xem xét ngay từ khi thẩm định. Với dự án sử dụng nhiều đất hoặc năng lượng, hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cần được theo dõi cả trong quá trình vận hành. Những cam kết lúc cấp phép cần đi cùng kết quả kiểm tra sau đầu tư để địa phương biết dự án đã thực hiện đến đâu.
TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, đề xuất dùng dữ liệu giai đoạn 2025 đến 2026 làm mốc so sánh khi xây dựng các chỉ tiêu đến năm 2030. Dữ liệu cần được phân theo ngành và nhóm dự án vì khả năng phát triển nhà cung cấp trong cơ khí, điện tử hay vật liệu mới phụ thuộc vào năng lực sản xuất sẵn có và yêu cầu kỹ thuật của từng lĩnh vực. Việc kết nối thông tin về đầu tư, thuế, hải quan, lao động và môi trường sẽ giúp theo dõi các thay đổi qua từng năm, từ giá trị sản xuất đến chất lượng việc làm và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước.
Những thay đổi đó có thể bắt đầu từ một cơ sở gia công tự hoàn thiện được mẫu linh kiện, một nhà cung cấp chuyển từ giao lô thử sang nhận đơn hàng thường xuyên, hay một đội kỹ sư có thể tự cải tiến quy trình sau thời gian vận hành dây chuyền. Khi năng lực tích lũy từ một hợp đồng giúp doanh nghiệp Việt đáp ứng yêu cầu của những khách hàng khác, tác động của dự án FDI đã mở rộng ra ngoài phạm vi nhà máy.
Thanh Cao