Bức tranh kinh tế Việt Nam năm 2022 đã dần hiện rõ với nhiều điểm sáng dù còn những thách thức phải giải quyết, đan xen. Nền kinh tế sắp bước vào năm 2023 với rất nhiều khó khăn, thách thức, đâu là động lực tăng trưởng của nền kinh tế trong thời gian tới?
Hồi phục mạnh mẽ
Dù chịu tác động mạnh và tiêu cực của đại dịch Covid-19 và trong bối cảnh thế giới đang có nhiều thay đổi phức tạp, nhanh, mạnh và khó lường, Việt Nam vẫn bảo đảm được ổn định kinh tế vĩ mô, duy trì được tăng trưởng kinh tế. Kinh tế Việt Nam đến cuối năm 2022 đã thể hiện sự phục hồi mạnh mẽ ở hầu hết các địa phương và khá đều ở các lĩnh vực. Một số lĩnh vực đã đạt được như trước khi có dịch.
Cụ thể, ngành công nghiệp duy trì đà tăng trưởng với chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) 11 tháng đầu năm ước tăng 8,6% so với cùng kỳ. Hoạt động thương mại dịch vụ tăng trưởng khá và tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước, đặc biệt ở các ngành dịch vụ lưu trú, ăn uống và du lịch lữ hành. Hoạt động vận tải tăng trưởng tích cực cả về vận tải hành khách và hàng hóa so với cùng kỳ năm trước. Du lịch hồi phục nhanh khi khách quốc tế sau 11 tháng đã đạt gần 3 triệu lượt, gấp 21,1 lần so với cùng kỳ năm trước.
Về hoạt động xuất nhập khẩu tính chung từ đầu năm đến 15/12 tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 355,82 tỷ USD. Ở chiều ngược lại, nhập khẩu trong 15 ngày đầu tháng 12 đạt 13,96 tỷ USD, qua đó nâng tổng kim ngạch từ đầu năm đến 15/12 lên 345,465 tỷ USD. Như vậy, từ đầu năm đến 15/12, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đạt 701,3 tỷ USD. Cả nước xuất siêu 10,354 tỷ USD. Với quy mô kim ngạch xuất nhập khẩu đạt mốc mới 700 tỷ USD, hiện Việt Nam nằm trong nhóm khoảng 20 quốc gia, vùng lãnh thổ có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu, trong khi ở khu vực ASEAN đứng vị trí thứ 2 (sau Singapore).
Doanh nghiệp thích ứng tốt với bối cảnh mới, số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường là hơn 137,8 nghìn doanh nghiệp với tổng số vốn đăng ký gần 1.483,7 nghìn tỷ đồng. Tổng số lao động đăng ký gần 909 nghìn lao động, tăng 15,9% so với cùng kỳ năm trước. Vốn đầu tư tăng cao so với cùng kỳ, trong đó vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách Nhà nước ước tính tăng 19,9%, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện tại Việt Nam đạt 19,8 tỷ USD, cao nhất trong 5 năm qua…
Dự kiến tăng trưởng kinh tế cả năm 2022 sẽ đạt mức 7,5-8%/năm. Cùng với tăng trưởng kinh tế là sự cải thiện về đời sống của người dân và sự ổn định của chính trị, xã hội. Đạt được kết quả khá tích cực nêu trên có nhiều yếu tố tác động, trong đó ba lý do chính là: Việt Nam kịp thời chuyển trạng thái chống dịch Covid-19, tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế trở lại bình thường; Kiên trì dùng nhiều chính sách, giải pháp phục hồi kinh tế và ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát; Và cuối cùng, các chỉ số tăng trưởng trên được đặt trong tương quan với mức nền khá thấp của năm trước.
Bên cạnh kết quả đạt được cũng dễ dàng nhận thấy một số dấu hiệu đáng lo ngại. Sản xuất công nghiệp, xuất khẩu có dấu hiệu đang chậm lại. Thị trường tài chính, tiền tệ, ngân hàng đối mặt với áp lực ngày càng tăng do chính sách tiền tệ thắt chặt và tăng lãi suất để giảm lạm phát của Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (FED) và nhiều ngân hàng quốc gia, nhất là các đối tác kinh tế quan trọng tạo sức ép lên tỷ giá, lãi suất và thị trường ngoại tệ. Tình hình cắt giảm lao động, giảm giờ làm, nghỉ việc luân phiên xuất hiện trở lại. Những chính sách, giải pháp lành mạnh hóa thị trường chứng khoán và bất động sản ít nhiều tác động tiêu cực đến tâm lý thị trường và nhà đầu tư. Vấn đề pháp lý, nguồn vốn, thị trường lao động cho doanh nghiệp cũng cần thời gian để giải quyết…
Thách thức vẫn hiện hữu
Phó Trưởng Ban Kinh tế Trung ương Nguyễn Hồng Sơn cho rằng tăng trưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào đóng góp của các yếu tố vốn và lao động. Không gian tăng trưởng bị chia cắt vì tư duy phát triển cục bộ bởi địa giới hành chính, kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội, nhất là hạ tầng giao thông chưa đầy đủ, đồng bộ và hiện đại; liên kết vùng và nội vùng còn lỏng lẻo, thiếu hiệu quả. Các vùng động lực chưa phát huy được mức cao vai trò đi đầu dẫn dắt tăng trưởng của cả nước. Về động lực tăng trưởng, chưa phát huy được ở mức cao các động lực tăng trưởng như là phát triển đô thị, chuyển đổi số, ứng dụng khoa học và công nghệ, hội nhập quốc tế.
Quốc hội, Chính phủ đã xác định rõ mục tiêu tổng quát năm 2023 là tiếp tục ưu tiên giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Kiểm soát hiệu quả dịch COVID-19 và dịch bệnh mới phát sinh. Đẩy mạnh cơ cấu lại, nâng cao năng lực nội tại, tính tự lực, tự chủ, khả năng chống chịu và thích ứng của nền kinh tế; quyết tâm thực hiện hiệu quả với nỗ lực cao nhất Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội, 3 chương trình mục tiêu quốc gia; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tăng trưởng xanh, chuyển đổi số. Các chỉ tiêu chủ yếu được xác định là tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) khoảng 6,5%; GDP bình quân đầu người đạt khoảng 4.400 USD. Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP khoảng 25,4%-25,8%. Tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân khoảng 4,5%. Tốc độ tăng năng suất lao động xã hội bình quân khoảng 5-6%.
Mục tiêu và các chỉ tiêu đặt ra nêu trên qua giải trình của Chính phủ và thảo luận của Quốc hội (kỳ tháng 10-11/2022) thể hiện là đã được cân nhắc kỹ, nhưng cũng cho thấy không phải dễ dàng đạt được trong bối cảnh thách thức bên ngoài vẫn hiện hữu. Thứ nhất là dịch bệnh vẫn còn và các nước ứng xử rất khác nhau. Thứ hai là, rủi ro địa chính trị và cạnh tranh chiến lược giữa các nước khiến chuỗi cung ứng gián đoạn; cho dù rằng giá xăng dầu, khí đốt và hàng hóa khác đang có xu hướng giảm nhẹ, nhưng khả năng bảo hộ thương mại - đầu tư có xu hướng tăng. Thứ ba là, kinh tế thế giới suy thoái nhẹ (trong đó Trung Quốc tăng trưởng vẫn ở mức thấp - khoảng 4,5%, mức tăng trưởng chung chỉ đạt khoảng 2-3%), làm giảm nhu cầu thương mại khiến xuất khẩu của Việt Nam sẽ gặp khó khăn hơn; thu hút đâu tư FDI và các nguồn lực khác sẽ chậm lại; du lịch quốc tế của Việt Nam khó tăng nhanh. Thứ tư, lạm phát toàn cầu đang có dấu hiệu được các quốc gia tìm cách kiểm soát hơn, theo xu hướng dịu dần, Mỹ sẽ giảm đà tăng lãi suất, thậm chí có thể giảm nhẹ lãi suất từ cuối năm 2023.
Như vậy, áp lực từ bên ngoài đối với lạm phát, lãi suất và tỷ giá của Việt Nam sẽ nhẹ hơn. Kéo theo đó, rủi ro ở khu vực sản xuất, tài chính-tiền tệ, bất động sản sẽ giảm theo. Tuy nhiên, yếu tố rủi ro này chưa chấm dứt trên toàn cầu, ở một số nền kinh tế vẫn còn ở mức cao, tác động đến thị trường tài chính-tiền tệ, bất động sản của Việt Nam, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Thêm nữa, năm tới cũng là thời điểm phải chấp nhận tăng giá một số mặt hàng do Nhà nước quản lý (lương cơ bản, giá điện, y tế, giáo dục...).
Tìm kiếm những động lực phát triển
PGS.TS Hồ Sỹ Hùng – Phó Chủ tịch Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, cho rằng kinh tế Việt Nam năm 2022 đã tăng trưởng tương đối tốt, tạo động lực cho nguồn lực cho điều hành chính sách năm tới và đầu tư công có thể là cứu cánh. Khi kinh tế suy giảm thì tăng đầu tư công chính là giải pháp để thúc đẩy tăng trưởng. Nhất là trong điều kiện cụ thể hiện nay, khi mà dư địa của chính sách tiền tệ không còn nhiều, dư địa của chính sách tài khóa còn tương đối tốt nhờ những nỗ lực để đảm bảo cân đối tài chính ngân sách thời gian qua, tỷ lệ nợ công, bội chi ở mức thấp so với trần quy định. Do đó, với việc nới thêm các chỉ tiêu để mở rộng chính sách tài khóa, sẽ tăng thêm nguồn lực cho đầu tư công (chi đầu tư phát triển khoảng gần 730 nghìn tỷ, cao hơn 2022 được phân bổ là gần 530 nghìn tỷ).
Quốc hội đã thông qua kế hoạch đầu tư công năm 2023 với tổng vốn trên 700.000 tỷ đồng, tăng khoảng 25% so với kế hoạch năm 2022 và tăng khoảng 260.000 tỷ đồng so với kế hoạch năm 2021. Năm 2023 cũng yêu cầu phải giải ngân toàn bộ số vốn thuộc Chương trình Phục hồi và Phát triển kinh tế - xã hội. Áp lực lớn, nhưng nếu thực thi hiệu quả, sẽ tạo động lực tăng trưởng quan trọng cho nền kinh tế. Theo ông Hồ Sỹ Hùng, để nguồn lực này đạt hiệu quả cao nhất thì dòng vốn cho đầu tư công phải đi vào đúng hướng, đúng lĩnh vực, đúng tiến độ để có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tránh lãng phí nguồn lực. Còn ngược lại, nếu dòng vốn không đi vào đúng lĩnh vực, đúng tiến độ thì hiệu quả với tăng trưởng sẽ không như mong muốn, ngược lại còn có thể gây những bất ổn. Bởi vậy, yêu cầu mở rộng chính sách tài khóa gắn với hiệu quả đầu tư công có ý nghĩa là phải gắn dòng vốn đó vào những lĩnh vực mang lại hiệu quả cho tăng trưởng.
Ông Hùng cũng chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nhiều cơ chế quản lý, chính sách pháp luật chưa thực sự đồng bộ, còn chồng chéo, nên ảnh hưởng đến nhiều hoạt động đầu tư kinh doanh, chẳng hạn như các dự án liên quan đến bất động sản thì còn vướng mắc nhiều ở Luật Đất đai, hay đầu tư công vẫn còn vướng ở quy trình, thủ tục… Do đó, giải quyết nút thắt thể chế cũng là yếu tố quan trọng mà nếu tháo gỡ được sẽ tạo đà thúc đẩy tăng trưởng. Một số bất cập trên thị trường đất đai, tài chính, bất động sản, lao động, y tế đã được nhận diện và đang được tiếp cận tháo gỡ... Với những lợi thế này, cơ hội để “vượt điểm nghẽn” trong năm tới là rất lớn.
Ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, cho rằng Nghị quyết 68/2022/QH của Quốc hội đã đưa ra 10 nhóm giải pháp phát triển kinh tế - xã hội năm 2023. Cùng với đó, cũng đã có những chương trình cải cách thể chế, hỗ trợ doanh nghiệp, cải cách kinh tế. Tuy nhiên năm 2023 là năm phải thực thi các hành động một cách mạnh mẽ, quyết liệt, kịp thời và đầy đủ giải pháp đã đề ra. Đối với các nhóm giải pháp đã được đặt ra, cần bám sát những khó khăn của cộng đồng doanh nghiệp để kịp thời giải quyết khó khăn, vướng mắc. Giải quyết vấn đề phát sinh mới, tránh những giải pháp đột ngột, không dự báo trước được khiến cho doanh nghiệp khó khăn trong việc thích ứng, chuyển hướng. Đồng thời, cần tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh theo hướng minh bạch, công bằng, hướng tới chất lượng cao hơn không chỉ đơn thuần là giải quyết thủ tục hành chính. Sự tham gia này không chỉ của mỗi Nhà nước mà có trách nhiệm của tất cả các chủ thể.
Bà Nguyễn Thị Thu Trang, Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam dự báo rằng, trong năm 2023 quy mô thị trường bị thu hẹp, cạnh tranh gia tăng giữa hàng hóa Việt Nam với những đối thủ cạnh tranh khác. Nhấn mạnh, trong bối cảnh như vậy, việc tận dụng những hiệp định thương mại tự do để có được lợi thế cạnh tranh về giá rất là quan trọng, bà Trang cho rằng, cần khai thác tốt hơn, hiệu quả hơn các hiệp định thương mại tự do đã ký kết để tạo thị trường và động lực cho tăng trưởng trong năm 2023. Cần có những biện pháp giúp các doanh nghiệp tận dụng tốt hơn, hiệu quả hơn các ưu đãi thuế quan và các cam kết khác từ các hiệp định thương mại tự do để có được tăng trưởng tốt trong năm 2023.
Bản thân doanh nghiệp cũng phải có trách nhiệm, chớp lấy cơ hội để bứt phá. Các chuyên gia, nhà quản lý đều cho rằng, trong giai đoạn hiện nay vấn đề quan trọng nhất đối với doanh nghiệp là chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi nhân văn... cần được tiếp cận một cách đúng đắn hơn nữa; doanh nghiệp cần nâng cao năng lực pháp lý, không chỉ cần môi trường kinh doanh thuận lợi, mà còn cần môi trường an toàn trong thể chế, minh bạch, công bằng, không hình sự hóa. Đồng thời, cần đưa nội dung quản trị rủi ro vào những chiến lược kinh doanh, đưa vào kế hoạch sản xuất kinh doanh hay hợp đồng những điều khoản khi nảy sinh tranh chấp – nguyên tắc tranh chấp.
Trung Anh