Ủy ban châu Âu (EC) đang chuẩn bị cho một bước ngoặt quan trọng của ngành thép khu vực khi tuyên bố sẽ đưa ra các biện pháp phòng vệ thương mại mới vào giữa tháng 10. Đây được coi là động thái thay thế cơ chế hiện hành vốn bị đánh giá là chưa đủ mạnh để bảo vệ các nhà sản xuất trong bối cảnh dư thừa công suất toàn cầu, cạnh tranh gay gắt từ thép giá rẻ và áp lực đầu tư cho quá trình khử carbon.
Theo Ủy viên Thương mại Maroš Šefčovič, Brussels không chỉ muốn gia hạn hay điều chỉnh những biện pháp cũ, mà hướng tới “công cụ rất cứng rắn”, đồng thời tìm kiếm cách phối hợp với Washington nhằm mở rộng thỏa thuận thương mại EU – Mỹ về thép. Đây là tín hiệu cho thấy EU đang lựa chọn chiến lược bảo hộ mạnh mẽ hơn, không chỉ để bảo vệ ngành thép mà còn nhằm giữ vững tính tự chủ địa kinh tế của khu vực.
Áp lực dư thừa công suất và thách thức của ngành thép EU
Ngành thép châu Âu bước vào thập kỷ mới với một nghịch lý: nhu cầu nội khối vẫn lớn, song sản xuất lại liên tục sụt giảm. Số liệu từ EC cho thấy kể từ năm 2008, EU đã mất tới 60 triệu tấn công suất, và hiện là khu vực duy nhất trên thế giới có sản lượng thực tế giảm liên tục. Nguyên nhân đến từ nhiều phía: chi phí sản xuất cao, áp lực tuân thủ tiêu chuẩn môi trường khắt khe, và đặc biệt là sự cạnh tranh từ thép giá rẻ nhập khẩu.
Tình trạng dư thừa công suất toàn cầu khiến thép từ Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ hay Nga tràn vào thị trường châu Âu với giá thấp, gây sức ép nặng nề lên các nhà sản xuất nội địa. Tuy nhiên, Ủy viên Šefčovič khẳng định Trung Quốc “không phải là bên duy nhất” và EU sẽ xem xét tổng thể nguồn nhập khẩu. Điều này phản ánh lo ngại rằng không chỉ Trung Quốc, mà nhiều quốc gia khác cũng đang tìm cách gia tăng xuất khẩu sang EU để tiêu thụ lượng thép dư thừa.
Các tập đoàn thép châu Âu còn phải gánh thêm gánh nặng từ chi phí khử carbon.
Áp lực không chỉ dừng lại ở khía cạnh thị trường. Các tập đoàn thép châu Âu còn phải gánh thêm gánh nặng từ chi phí khử carbon. Trong bối cảnh EU đặt mục tiêu trung hòa khí thải vào năm 2050, ngành thép buộc phải đầu tư hàng chục tỷ euro cho công nghệ sản xuất xanh. Đây là khoản đầu tư khổng lồ, làm giảm sức cạnh tranh khi so với các đối thủ ở những thị trường có tiêu chuẩn môi trường nới lỏng hơn.
Chính vì vậy, EUROFER – Hiệp hội Thép châu Âu – đã nhiều lần thúc giục EC hành động quyết liệt hơn. Chủ tịch EUROFER, ông Henrik Adam, nhấn mạnh rằng biện pháp phòng vệ mới cần được thiết kế để “bảo đảm năng lực sản xuất và môi trường đầu tư” cho ngành thép, nếu không châu Âu có nguy cơ mất đi một trong những trụ cột công nghiệp chiến lược.
Hướng đi mới: Bảo hộ, liên minh thương mại và hệ lụy toàn cầu
Trong cuộc phỏng vấn với Euractiv, ông Šefčovič khẳng định: “Đến giữa tháng 10, chúng tôi dự định thông qua những biện pháp phòng vệ thương mại rất cứng rắn.” Câu nói này phản ánh hai hướng hành động mà EU sẽ theo đuổi.
Thứ nhất, tăng cường bảo hộ trực tiếp tại cửa ngõ EU. Điều này có thể bao gồm cơ chế hạn ngạch nhập khẩu chặt chẽ hơn, thuế bổ sung với một số sản phẩm thép hoặc áp dụng cơ chế truy xuất xuất xứ nghiêm ngặt để ngăn gian lận thương mại. Các nhà sản xuất trong khối kỳ vọng công cụ mới sẽ “bịt lỗ hổng” của cơ chế hiện hành vốn bị chỉ trích là dễ bị lách luật.
Thứ hai, tìm kiếm sự phối hợp với Mỹ. Brussels muốn mở rộng thỏa thuận song phương với Washington nhằm hình thành một mặt trận chung đối phó với tình trạng dư thừa công suất toàn cầu. Đây không chỉ là vấn đề thương mại, mà còn mang ý nghĩa địa chính trị, khi Mỹ và EU đều lo ngại sự phụ thuộc vào thép giá rẻ từ các nước ngoài khối. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất là mức thuế 50% mà Mỹ vẫn duy trì với thép và sản phẩm thép châu Âu. Nếu không giải quyết được nút thắt này, việc hợp tác song phương khó có thể đem lại lợi ích thực chất cho EU.
Tác động của các biện pháp mới sẽ vượt ra ngoài phạm vi châu Âu.
Trước hết, các nước xuất khẩu lớn vào EU – từ Trung Quốc, Ấn Độ, đến Thổ Nhĩ Kỳ và Nga – sẽ phải đối mặt với rào cản cao hơn. Điều này có thể dẫn tới sự dịch chuyển dòng chảy thương mại, đẩy một phần sản lượng sang các thị trường khác, gây áp lực lên giá thép toàn cầu.
Đối với Việt Nam, EU hiện không phải là thị trường xuất khẩu thép lớn nhất, nhưng lại là thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và bền vững. Nếu EU áp dụng cơ chế truy xuất xuất xứ nghiêm ngặt hơn, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội cho doanh nghiệp Việt. Thách thức nằm ở việc phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn về minh bạch chuỗi cung ứng, nhưng cơ hội mở ra khi các nhà nhập khẩu châu Âu sẽ có xu hướng tìm nguồn cung ổn định, uy tín từ những quốc gia có cam kết bền vững rõ ràng.
Ngoài ra, sự phối hợp chặt chẽ giữa EU và Mỹ, nếu thành công, có thể dẫn đến một khối thương mại “thép xanh” với tiêu chuẩn môi trường cao, đặt ra rào cản mới cho toàn bộ các nước xuất khẩu. Điều này sẽ buộc doanh nghiệp Việt phải đẩy nhanh chuyển đổi công nghệ, nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc và chứng minh tính bền vững nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị.
Ngành thép châu Âu đang ở ngã rẽ lịch sử. Sau hơn một thập kỷ mất mát công suất và đối mặt với thép giá rẻ từ bên ngoài, Brussels buộc phải hành động quyết liệt hơn. Những biện pháp bảo hộ dự kiến công bố vào giữa tháng 10 không chỉ mang tính phòng thủ ngắn hạn, mà còn là thông điệp chiến lược về việc EU muốn tái định hình ngành thép theo hướng tự chủ và bền vững.
Tuy nhiên, bảo hộ không phải là “lá bùa” vĩnh viễn. Các nhà sản xuất trong khối vẫn phải giải quyết những thách thức nội tại như chi phí khử carbon và áp lực đầu tư công nghệ mới. Về phía toàn cầu, việc EU và Mỹ siết chặt hàng rào thép sẽ làm thay đổi bản đồ thương mại, đẩy áp lực sang các khu vực khác và có thể khởi phát những căng thẳng thương mại mới.
Đối với Việt Nam và các quốc gia xuất khẩu, bài học rút ra là không thể dựa vào lợi thế giá hay thị trường dễ dãi. Minh bạch, bền vững và khả năng đáp ứng vượt chuẩn sẽ là “tấm hộ chiếu” duy nhất để trụ vững trong một thế giới mà thương mại ngày càng gắn chặt với chính trị và an ninh kinh tế. Nếu coi đây là thời điểm để chuẩn hóa chuỗi cung ứng và đầu tư vào công nghệ sạch, doanh nghiệp Việt có thể biến thách thức thành cơ hội, thậm chí tận dụng khoảng trống mà một số đối thủ khó vượt qua được.
Nhật Hạ