Việc Liên minh châu Âu và Ấn Độ công bố hoàn tất đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do vào cuối tháng 1/2026 đang mở ra một giai đoạn cạnh tranh mới trên thị trường thủy sản châu Âu. Trong bối cảnh này, ngành cá ngừ Việt Nam có nguy cơ chịu tác động trực tiếp khi một đối thủ lớn về nguyên liệu và năng lực chế biến như Ấn Độ được mở rộng ưu đãi thuế quan.
Thuế 0% - “Cú hích” mạnh cho Ấn Độ, EVFTA Việt Nam bị thu hẹp
Theo các thông tin quốc tế, FTA EU - Ấn Độ dự kiến đưa thuế nhập khẩu của EU về 0% đối với nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Ấn Độ, trong đó có các sản phẩm hải sản – nhóm hiện vẫn chịu mức thuế có thể lên tới khoảng 26%. Đồng thời, EU cũng cam kết cắt giảm thuế quan ở quy mô lớn nhằm thúc đẩy thương mại hai chiều và đa dạng hóa chuỗi cung ứng.
Trong ngành cá ngừ, yếu tố cạnh tranh cốt lõi thường nằm ở giá thành sau thuế đối với các dòng sản phẩm nhạy cảm về giá như loin cá ngừ đông lạnh, loin cá ngừ hấp và nguyên liệu phục vụ chế biến, đóng hộp. Khi thuế được kéo về 0%, lợi thế giá của Ấn Độ tại thị trường EU sẽ trở nên rõ rệt hơn, đặc biệt trong bối cảnh các nhà nhập khẩu ngày càng tối ưu chi phí và đa dạng nguồn cung.
Hiện Việt Nam đang hưởng lợi từ Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), trong đó cá ngừ là nhóm hàng có lộ trình cắt giảm thuế và hạn ngạch ưu đãi thuế quan (TRQ). Cụ thể, cá ngừ đóng hộp của Việt Nam được hưởng hạn ngạch miễn thuế khoảng 11.500 tấn mỗi năm, trong khi một số dòng loin và thịt cá ngừ được giảm thuế dần về 0% theo lộ trình.
Tuy nhiên, lợi thế này phát huy mạnh nhất khi các đối thủ cạnh tranh vẫn chịu mức thuế tối huệ quốc cao. Khi Ấn Độ cũng được hưởng ưu đãi thuế tương tự hoặc gần tương tự từ FTA với EU, “khoảng cách ưu đãi” giữa Việt Nam và Ấn Độ sẽ bị thu hẹp đáng kể. Điều này đồng nghĩa với việc đơn hàng có thể dịch chuyển sang các nhà cung cấp có giá cạnh tranh hơn trong cùng phân khúc, tạo áp lực giảm giá lên sản phẩm cá ngừ Việt Nam, đặc biệt ở các dòng gia công, loin và cá ngừ đóng hộp.
Không chỉ vậy, giá trị tương đối của hạn ngạch miễn thuế 11.500 tấn cá ngừ đóng hộp theo EVFTA cũng có thể giảm sức hấp dẫn khi nhà nhập khẩu EU có thêm lựa chọn nguồn cung được ưu đãi thuế từ Ấn Độ.
Cạnh tranh mở rộng sang yếu tố tuân thủ và rủi ro chuỗi cung ứng
Theo VASEP, cạnh tranh tại EU không chỉ dừng ở thuế quan mà còn liên quan chặt chẽ đến các tiêu chuẩn tuân thủ, truy xuất nguồn gốc và các yêu cầu pháp lý, đặc biệt là quy định chống khai thác bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU).
Trong bối cảnh cạnh tranh về thuế gia tăng, bất kỳ khác biệt nào về mức độ rủi ro tuân thủ cũng có thể ảnh hưởng đến quyết định của nhà nhập khẩu EU. Khi mức thuế giữa các nhà cung cấp tiệm cận nhau, các đối tác châu Âu có xu hướng ưu tiên nguồn cung có hồ sơ tuân thủ ổn định, minh bạch và ít rủi ro pháp lý hơn.
Ấn Độ sở hữu lợi thế lớn về nguồn nguyên liệu và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng cá ngừ phục vụ chế biến. Khi các sản phẩm thủy sản của nước này được hưởng thuế suất 0% tại EU, sức cạnh tranh sẽ gia tăng mạnh ở những phân khúc mà Việt Nam đang tập trung khai thác nhờ EVFTA như loin cá ngừ đông lạnh, loin cá ngừ hấp đông lạnh - nguyên liệu cho ngành đồ hộp - và một phần sản phẩm chế biến.
Trong ngắn hạn, các nhà nhập khẩu EU nhiều khả năng sẽ đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung nhằm tối ưu chi phí và giảm rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng. Điều này có thể khiến các nhà cung cấp hiện hữu, trong đó có Việt Nam, đối mặt với nguy cơ sụt giảm thị phần.
Nếu FTA EU - Ấn Độ được triển khai đúng lộ trình, giai đoạn 2026-2027 được dự báo sẽ là thời điểm các nhà nhập khẩu EU tái cấu trúc nguồn cung. Trước áp lực cạnh tranh mới, doanh nghiệp cá ngừ Việt Nam cần sớm điều chỉnh chiến lược, nâng cao năng lực chế biến, kiểm soát chi phí, củng cố hồ sơ tuân thủ và đa dạng hóa thị trường nhằm duy trì vị thế tại thị trường châu Âu.
Trung Anh