Gỡ khó cho chợ truyền thống: Vấn đề không chỉ ở ‘văn minh’, cần hơn sự hấp dẫn

Dù cho trong cuộc “xâm lấn” như vũ bão của công nghệ, hệ thống bán lẻ hiện đại, chợ truyền thống vốn có bản sắc riêng vẫn tồn tại và phát triển. Tuy nhiên, để hấp dẫn hơn, văn minh hơn vẫn còn là khoảng trống, và chợ truyền thống đang cần sự quan tâm nhiều hơn.

Thực tế, trong suốt nhiều năm qua, ngành công thương cả nước đã có nhiều động thái tích cực trong quy hoạch, cải tạo cũng thực hiện chuyển đổi nhằm thích ứng với xu thế thương mại mới. Nhưng khó khăn và áp lực vẫn chất chồng, trong khi tình trạng chợ ế ẩm, một số chợ xuống cấp, thậm chí không còn phù hợp với bối cảnh mới hiện nay. Vấn đề đặt ra là cần có những giải pháp để tháo gỡ vướng mắc, bất cập trong công tác quản lý và phát triển chợ. Qua đây, không chỉ tạo ra hướng đi mới cho chợ truyền thống trong xu thế hiện đại mà còn phục vụ ngày càng tốt hơn nhu cầu buôn bán, tiêu dùng của người dân, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội.

Khó khăn của chợ truyền thống, nhìn từ Hà Nội

Không thể phủ nhận vai trò của chợ truyền thống, dù là ở thời điểm nào. Do đó, để nâng cao hiệu quả hoạt động chợ, năm 2023 Chính phủ đã ban hành Nghị định 02/2003/NĐ-CP về quản lý và phát triển chợ. Từ đây, nhiều tỉnh/thành phố, trong đó có Hà Nội đã chủ động triển khai thực hiện quy hoạch, cải tảo cũng như chuyển đổi mô hình kinh doanh, khai thác và quản lý chợ; xây dựng các điểm kinh doanh thực phẩm đảm bảo tiêu chí vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ...

Một số mô hình chợ mới được hình thành, tạo chuyển biến đáng kể trong nỗ lực đưa chợ truyền thống phát triển theo hướng văn minh, hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, chợ truyền thống cũng đang đối mặt với muôn vàn khó khăn.

Một thực tế mà chúng ta dễ dàng thấy rõ, và cũng được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây, đó là tình trạng chợ truyền thống ngày càng đìu hiu, vắng khách, khó cạnh tranh với các hình thức chợ hiện đại khác. Thực tế này khiến dư luận quan ngại, rằng gìn giữ chợ truyền thống đang là bài toán khó khăn, đặc biệt là ở các đô thị.

Rõ ràng chúng ta đã bàn nhiều, chính sách, quy hoạch và định hướng cải tạo, xây dựng chợ không phải giờ chúng ta mới nhắc đến, nhưng cho đến nay nó vẫn còn là một khoảng trống khó giải. Bài toán khó không chỉ là sự thích ứng hay văn minh, nó còn nằm ở sự hoà hợp lợi ích giữa các bên và sức hấp dẫn của chợ truyền thống…

Chợ truyền thống tồn tại từ nhiều đời nay và là mô hình kinh doanh không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người dân cả nước nói chung và người dân Thủ đô Hà Nội nói riêng. Tuy nhiên, hiện nhiều chợ trên địa bàn thành phố Hà Nội đã xuống cấp, không bảo đảm quy chuẩn xây dựng, quy chuẩn phòng cháy chữa cháy, không đáp ứng tiêu chí đô thị; Chợ nhiều năm không được nâng cấp, cải tạo, do đó, sức hút của chợ đối với người tiêu dùng ngày càng giảm sút.

Hà Nội hiện có khoảng 540 chợ truyền thống, loại hình chợ này đảm nhận khoảng hơn 50% nhu cầu mua sắm của người dân các quận nội thành và ở khu vực ngoại thành là khoảng 70%. Thế nhưng những năm gần đây, nhiều chợ truyền thống ở giữa đất Thủ đô bị xuống cấp nghiêm trọng, lụp xụp, nhếch nhác, không đảm bảo các yêu cầu về an toàn vệ sinh, an ninh trật tự, phòng chống cháy nổ, văn minh thương mại...

Từ một khu chợ hoạt động sầm uất, nhộn nhịp với hơn 200 hộ buôn bán kín cả 2 tầng, nhưng hiện tại, chợ Cầu Giấy chỉ còn gần 30 hộ buôn bán ở tầng 1. Toàn bộ tầng 2 bị bỏ trống. Ở dưới tầng 1, hàng hóa dễ cháy trong chợ được bày bán dưới những gian hàng lụp xụp. Tình trạng ế ẩm, xuống cấp, hàng hóa lèo tèo khiến nhiều tiểu thương buộc phải rời đi nơi khác mưu sinh.

Cũng như chợ Cầu Giấy, chợ Kim Liên (quận Đống Đa) là chợ hạng 3, khuôn viên chợ chỉ khoảng hơn 1.000m2 có đến 199 điểm kinh doanh. Đến nay, sau hàng chục năm hoạt động, toàn bộ khu chợ đã xuống cấp nghiêm trọng, không đảm bảo các tiêu chí an toàn, vệ sinh của một khu chợ.

Dù được xếp vào hàng chợ hạng 1, nhưng tình trạng của chợ Ngã Tư Sở (quận Ðống Ða) cũng không khá hơn là bao. Trên tổng diện tích hơn 8.000m2, chợ Ngã Tư Sở hiện đã xuống cấp đến mức báo động. Trong khi đó, lượng khách đến mua sắm tại chợ cũng rất thưa vắng, nhiều gian hàng đóng cửa, kệ bày hàng xếp xó, hỏng hóc. Mái chợ dột được che chắn bằng những thanh tre nứa, phủ bạt nhưng đã bị đứt gãy, rách nát...

Không chỉ vậy, ngay tại chợ Thái Hà, một trong những mô hình chợ mới được cho là văn minh, hiện đại của Hà Nội, tình trạng tiểu thương than “ế” cũng khá nhiều. Đặc biệt là tại các ki ốt bán hàng thời trang (quần áo, mũ nón, đồ trang điểm).

Chia sẻ với PV Thương Trường, bà Hoàng Thị Hà – chủ ki ốt kinh doanh mặt hàng thời trang tại chợ Thái Hà (Đống Đa) thông tin, rằng “Tình trạng ế ấm kéo dài từ mấy năm nay rồi”. Chỉ sang các ki ốt đang đóng cửa, bà Hà cho biết: “buôn bán ế ẩm, nhiều ki ốt đã đóng cửa, một số khác cho thuê lại để người ta làm kho hàng”.

Rõ ràng, câu chuyện không chỉ là vấn đề chợ xuống cấp, thiếu văn mình nên không có sức hấp dẫn người mua. Những khó khăn, áp lực của chợ truyền thống cũng đến từ “kẻ ăn thịt đồng loại” thương mại điện tử.

Trong bối cảnh đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để duỳ trì sức sống, sự hấp dẫn cho chợ truyền thống? Mặc dù chúng ta đang có nhiều nỗ lực hơn trong việc cải tạo, nâng cấp và phát triển chợ truyền thống.

Không chỉ là chuyện  “văn minh”, cần hơn sự hấp dẫn

Chuyện cải tạo, xây dựng chợ cũ theo hướng văn minh, hiện đại là giải pháp đang được Hà Nội và nhiều tỉnh/thành phố quan tâm. Điều này không chỉ góp phần cải thiện điều kiện sống cho người dân, tạo dựng môi trường thương mại đô thị văn minh, hiện đại, nó cũng góp phần tăng thêm sức hấp dẫn cho chợ truyền thống trong bối cảnh mới hiện nay.

Tuy nhiên, thực tế qua một số mô hình chợ truyền thống được cải tạo và nâng cấp theo hướng văn mình hơn tại Hà Nội, cho thấy vẫn còn thiếu sức hấp dẫn. Tình trạng ế ẩm vẫn diễn ra, luộm thuộm, nhếch nhạc, chất lượng hàng hoá… cũng là vấn đề đáng suy ngẫm.

Trong một diễn đàn trên mạng xã hội, bên cạnhkhi bàn về vấn đề làm sao để tăng sức hấp dẫn cho chợ truyền thống, có rất nhiều ý kiến đề cập đến khía cảnh “văn hoá chợ”. Rõ ràng, với Việt Nam, chợ vốn là bản sắc, là nét riêng rất đặc trưng Việt Nam. Vậy nên khi quy hoạch, cải tạo phát triển chợ truyền thống cần đề cao yếu tố văn hoá, bởi chỉ khi mang được đặc trưng văn hoá vào chợ, mới mong chợ truyền thống có thêm sức hấp dẫn.

Một tài khoản facebook, cho rằng: “Chợ vẫn không thể chết, vì văn hóa mua bán của người Việt khác với nước ngoài. Văn hóa, sản phẩm hàng hóa riêng có của ta còn, thì luôn còn có cơ hội hấp dẫn. Chợ Hàn, chợ Cồn ở Đà Nẵng, khách nội, khách ngoại vẫn nườm nượp, giao dịch… mệt nghỉ. Online là lợi thế, nhưng không phải tất cả. Không gì bằng nhìn tận mắt, sờ tận tay, thưởng thức tại chỗ. Tất nhiên, mua bán bây giờ phải minh bạch, rõ ràng, và văn minh (văn minh về thái độ/công nghệ…). Bà con tiểu thương đang biết phải tự thay đổi, nhưng cần có bàn tay trợ giúp hữu hiệu của các cấp chính quyền, kể cả toàn xã hội”.

Có bình luận cho rằng: “khuyết điểm lớn nhất của các chợ ở Việt Nan là đa số gian hàng không niêm yết giá, cộng thêm một số gian hàng nói thách quá mức khiến nhiều người ngại đi chợ mua hàng, vì nếu lỡ hỏi giá thấy đắt không mua thì sợ bị chửi hoặc bắt gặp một gương mặt khó coi của người bán. Trong khi đó các gian hàng online hay siêu thị đều niêm yết giá đầy đủ, người mua có thể biết giá như thế nào và quyết định mua hay không mua mà không sợ phản ứng của người bán như thế nào”.

Chuyên gia kinh tế thương mại Vũ Vinh Phú, nguyên Phó Giám đốc Sở Thương mại Hà Nội, cho biết, chợ truyền thống hiện nay vẫn đảm bảo cung ứng 80% hàng hóa tươi sống cho người dân, giải quyết đầu ra cho sản xuất. Mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế nhưng chợ không chỉ là nơi mua bán hàng hóa mà còn có vai trò đóng góp vào phát triển du lịch, giao lưu giữa các tầng lớp dân cư và phục vụ cho người nghèo.

Trong khi đó, phần lớn các chợ loại 2, loại 3, vấn đề vệ sinh, an toàn PCCC còn nhiều bất cập. Theo ông Phú, để chợ truyền thống “hút” người tiêu dùng thì việc đầu tiên là cải tạo chợ phải có quy hoạch rõ ràng, minh bạch; Phải đặt ra tiêu chuẩn, tiêu chí xây dựng chợ văn minh như thế nào, quy mô ra sao, nhân viên của chợ được đào tạo như thế nào, tổ chức nguồn hàng và niêm yết giá như thế nào… Cả một loạt vấn đề cần phải được giải quyết, kể cả bộ máy quản lý chợ phải tự chủ, có quy trách nhiệm để đảm bảo khu chợ được văn minh.

Theo chuyên gia Vũ Vinh Phú, trong bối cảnh hiện nay, việc cải tạo chợ là hết sức quan trọng, nhưng cần quy hoạch và đầu tư cho đúng mực. Những tồn tại của chợ phải được khắc phục sớm và phải có quy hoạch. Cải tạo chợ phải đạt được yêu cầu văn minh, an toàn, hiệu quả, đồng thời phải chăm chút chợ và coi đó là bộ phận cấu thành của chợ truyền thống.

“Tại nhiều nước, người dân đi du lịch họ thường đến chợ chứ không đến siêu thị, tại Việt Nam thì lại bỏ quên địa điểm quan trọng này”, ông Phú chia sẻ, đồng thời ông cũng nhấn mạnh, rằng: “Phải coi chợ là mục tiêu để phát triển, cần có chợ du lịch, chợ dân sinh hay chợ đầu mối”.

Để tạo được sức hấp dẫn cho chợ truyền thống, bên cạnh vấn đề an ninh, an toàn, tổ chức nguồn hàng và hình thành văn hóa kinh doanh chợ. Nhiều ý kiến cho rằng, cần đầu tư cho xứng tầm, để chợ phải thu hút được khách du lịch chứ không chỉ đơn thuần để bán hàng cho người dân. Do đó, cần có giải pháp đồng bộ, từ cơ chế, chính sách hấp dẫn nhà đầu tư đến sự hợp tác, đồng thuận của tiểu thương để thúc đẩy các dự án cải tạo chợ, nâng cấp chợ truyền thống.

Minh Đức